"Họ không còn quan tâm đến vẻ đẹp của bóng đá. Họ không còn quan tâm đến sự tinh tế của môn thể thao này. Thời của chúng tôi, chúng tôi luôn nghĩ đến việc cống hiến và mang đến cho khán giả một màn trình diễn thực sự".
Đó là lời của huyền thoại Pele - người được nhiều cổ động viên coi là cầu thủ vĩ đại nhất lịch sử - phát biểu ngay trước thềm World Cup 2014 trên sân nhà Brazil. Phát biểu ấy đến nay vẫn được xem như lời cảnh báo về sự thay đổi của môn thể thao vua.
World Cup 2014 lẽ ra phải là sân khấu để Brazil phô diễn tài năng của thế hệ ngôi sao như Neymar, Oscar hay Hulk trước hàng tỷ khán giả trên toàn thế giới. Tuy nhiên, đội chủ nhà lại để thua Đức 1-7 ở bán kết - kết quả được nhiều người xem là một trong những dấu mốc đáng nhớ của lịch sử World Cup.
Theo Al Jazeera, chiến thắng của Đức phản ánh xu hướng phát triển của bóng đá hiện đại, khi những đội bóng đề cao thể lực, kỷ luật chiến thuật và hiệu quả ngày càng trở nên phổ biến hơn so với các tập thể xây dựng lối chơi dựa trên cảm hứng, sự ngẫu hứng và kỹ thuật cá nhân.
 |
| Hình ảnh của huyền thoại bóng đá Brazil Pele được trưng bày tại một triển lãm nơi công chúng có thể tham quan căn phòng mà Pele đã ở trước trận chung kết World Cup 1970, tại Hội nghị Liên Mỹ về An sinh Xã hội (CISS) ở Thành phố Mexico (Mexico). Ảnh: Reuters. |
Bóng đá trở thành ngành công nghiệp tỷ USD
Đội tuyển Brazil vô địch World Cup 1970 tại Mexico vẫn được nhiều nhà sử học bóng đá xem là tập thể cuối cùng giành cúp vàng theo đúng tinh thần của "jogo bonito" - thứ bóng đá đẹp, phóng khoáng và giàu cảm xúc.
Chỉ 4 năm sau, tại World Cup 1974 trên đất Tây Đức, Hà Lan với triết lý "bóng đá tổng lực" đã mở ra một cách tiếp cận chiến thuật mới, tạo dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển của bóng đá thế giới.
Năm 1974 cũng đánh dấu bước ngoặt quan trọng khác: bóng đá chính thức bước vào thời kỳ thương mại hóa.
Việc Joao Havelange đắc cử Chủ tịch FIFA đã mở đường cho hàng loạt hợp đồng tài trợ toàn cầu có giá trị khổng lồ.
Nếu trước đó, các thỏa thuận thương mại chủ yếu mang tính địa phương và riêng lẻ, thì từ giữa đến cuối thập niên 1970, những thương hiệu quốc tế như Adidas hay Coca-Cola đã trở thành đối tác chiến lược lâu dài của FIFA - mô hình hợp tác thương mại vẫn được duy trì cho đến nay.
Song song với đó, giá trị bản quyền truyền hình cũng tăng theo cấp số nhân khi các đài truyền hình quốc gia và sau này là truyền hình cáp thể thao cạnh tranh quyết liệt để sở hữu quyền phát sóng.
Bóng đá từ một môn thể thao dần phát triển thành ngành công nghiệp có giá trị hàng tỷ USD.
Khi dòng tiền ngày càng lớn, áp lực cạnh tranh cũng tăng theo. Tiền thưởng, doanh thu và giá trị thương mại khiến nhiều đội bóng ưu tiên hiệu quả và kết quả thi đấu, trong khi những lối chơi giàu tính cống hiến xuất hiện ít hơn trước.
 |
| Cầu thủ bóng đá nổi tiếng người Hà Lan Johan Cruyff trong trận đấu với Uruguay năm 1974. Ảnh: Reuters. |
Những lần "bóng đá đẹp" hồi sinh
Dẫu vậy, ngay cả trong kỷ nguyên thương mại, bóng đá thế giới vẫn chứng kiến những đội tuyển khiến người hâm mộ say mê bởi phong cách chơi cống hiến.
Hai ví dụ tiêu biểu nhất tại World Cup là Hà Lan năm 1974 và Brazil năm 1982.
Đội tuyển Hà Lan vào chung kết World Cup 1974 đã thay thế lối chơi ngẫu hứng của Brazil bằng khái niệm "bóng đá tổng lực". Trong hệ thống này, không cầu thủ nào giữ nguyên một vị trí cố định; một tiền đạo cánh có thể lùi về đá trung vệ, trong khi hậu vệ sẵn sàng dâng cao tấn công.
Dưới sự dẫn dắt của thiên tài Johan Cruyff, Hà Lan trình diễn thứ bóng đá tốc độ, linh hoạt và đầy tính tấn công, chứng minh rằng "bóng đá đẹp" không chỉ là đặc sản của Nam Mỹ mà hoàn toàn có thể được tạo ra tại châu Âu.
Dẫu vậy, ở trận chung kết, Tây Đức đã tận dụng tốt những khoảng trống trong hệ thống chiến thuật của Hà Lan để giành chức vô địch.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, đội tuyển Hà Lan năm 1974 vẫn được nhiều người hâm mộ nhắc đến như một biểu tượng của bóng đá đẹp, bên cạnh chức vô địch của Tây Đức.
Dẫu vậy, ở trận chung kết, Tây Đức với cách tiếp cận thực dụng hơn đã khai thác điểm yếu chiến thuật của Hà Lan để giành chức vô địch.
 |
| Zico của Brazil bị Adrian Elrick của New Zealand truy đuổi tại World Cup 1982. Ảnh: Reuters. |
Nhưng cũng giống Hà Lan 8 năm trước, Brazil không thể bước lên ngôi vô địch. Họ dừng bước trước Italy - đội sau đó đăng quang. Dù không giành chức vô địch, Brazil 1982 vẫn được nhiều người xem là một trong những biểu tượng của "bóng đá đẹp".
Giá vé tăng chóng mặt
Đến World Cup 2026, môn thể thao từng gắn bó với đông đảo người hâm mộ đang đứng trước bài toán cân bằng giữa sức hấp dẫn đại chúng và giá trị thương mại.
Tại Anh - cái nôi của bóng đá hiện đại - bóng đá từng là thú vui bình dân của tầng lớp lao động, nơi mọi người có thể tìm thấy niềm vui sau những ngày làm việc vất vả.
Ngày nay, giá vé các trận đấu tại Premier League đã tăng đáng kể, khiến việc đến sân trở nên khó khăn hơn đối với một bộ phận cổ động viên truyền thống.
Theo khảo sát của các hội cổ động viên Anh, giá vé bóng đá đỉnh cao đã tăng khoảng 800% kể từ năm 1990.
Ở cấp độ quốc tế, World Cup cũng trở thành một trong những nguồn doanh thu lớn nhất của FIFA.
 |
| Biểu đồ thể hiện sự tăng vọt của giá vé World Cup từ năm 1994 đến 2026. Biểu đồ: Al Jazeera. |
Giá vé tại World Cup 2026 dao động từ khoảng 60 USD đến hơn 10.000 USD, góp phần giúp FIFA thu về gần 9 tỷ USD doanh thu từ giải đấu.
Kể từ kỳ World Cup 1994 - lần gần nhất Mỹ đăng cai - giá vé đã liên tục leo thang. Một vé hạng nhất trận chung kết năm 1994 có giá 475 USD. Nếu quy đổi theo lạm phát đến năm 2026, mức giá tương đương chỉ khoảng 1.074 USD.
Mức điều chỉnh mạnh nhất diễn ra từ World Cup 2022 đến World Cup 2026. Giá vé hạng nhất tăng khoảng 600%, từ mức tương đương 1.834 USD lên gần 11.000 USD sau khi điều chỉnh theo lạm phát.
Điều này đồng nghĩa việc trực tiếp theo dõi các trận đấu World Cup ngày càng đòi hỏi khả năng chi trả cao hơn so với trước đây.
Vẻ đẹp của bóng đá vẫn chưa biến mất
Dù World Cup 2026 được nhiều chuyên gia đánh giá là một trong những kỳ giải có mức độ thương mại hóa cao nhất, giải đấu vẫn mang đến nhiều câu chuyện truyền cảm hứng.
Việc FIFA nâng số đội tham dự từ 32 lên 48 giúp tổ chức này gia tăng doanh thu nhờ nhiều trận đấu và thời lượng quảng cáo hơn, đồng thời mở ra cơ hội cho nhiều nền bóng đá lần đầu góp mặt ở sân chơi lớn nhất hành tinh.
Cape Verde là câu chuyện truyền cảm hứng tiêu biểu.
Trong lần đầu góp mặt tại World Cup, đại diện châu Phi gây bất ngờ khi vượt qua vòng bảng và tiến vào vòng knock-out.
 |
| Sidny Lopes Cabral của Cape Verde ăn mừng bàn thắng mà nhiều người cho là bàn thắng đẹp nhất giải đấu trong trận gặp Argentina, ngày 3/7. Ảnh: Reuters. |
Hành trình của họ khép lại sau thất bại 2-3 trước đương kim vô địch Argentina sau hiệp phụ, sau màn trình diễn được nhiều người đánh giá cao trước các đối thủ mạnh.
Những màn trình diễn trước các cựu vương như Tây Ban Nha, Uruguay và Argentina cho thấy, dù yếu tố thương mại ngày càng đóng vai trò lớn trong bóng đá hiện đại, những giá trị như cảm hứng, sự sáng tạo và tinh thần cống hiến vẫn tạo nên sức hấp dẫn của môn thể thao vua.
Có lẽ vì thế, "bóng đá đẹp" không biến mất, mà đang được thể hiện theo nhiều cách khác nhau trong bóng đá hiện đại.
Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế
Mục Thế giới giới thiệu cuốn “Quốc gia thăng trầm: Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế” được NXB Thế giới cho ra mắt vào năm 2018. Tác phẩm làm rõ sự phát triển và đi xuống của nền kinh tế thế giới từ cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000. Cuốn sách vạch ra 10 quy luật để nhận diện về chu kỳ kinh tế dẫn đến vận mệnh tăng trưởng hay suy thoái của một quốc gia.
> Độc giả có thể xem thêm tại đây.
