 |
Chỉ 15 tuần trước, khi cuộc chiến với Iran bước vào giai đoạn căng thẳng nhất, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng tuyên bố đầy cứng rắn rằng sẽ không có bất kỳ thỏa thuận nào với Iran ngoài “sự đầu hàng vô điều kiện” của Tehran.
Thế nhưng, khi nội dung bản ghi nhớ nhằm hạ nhiệt xung đột được công bố hôm 18/6, văn kiện này lại không mang dáng dấp của một tuyên bố đầu hàng. Trái lại, dù phải hứng chịu những tổn thất nặng nề sau 40 ngày liên tiếp bị không kích và đối đầu với quân đội mạnh nhất thế giới, Iran vẫn bước ra khỏi cuộc chiến với nhiều điều để khẳng định mình chưa bị khuất phục.
Những điều khoản bất ngờ
Theo thỏa thuận, Iran sẽ được nối lại hoạt động xuất khẩu dầu mỏ, qua đó thu về hàng tỷ USD doanh thu, giúp giảm bớt áp lực đối với nền kinh tế vốn đã kiệt quệ sau nhiều năm chịu lệnh trừng phạt.
Đây được xem là bước khởi đầu cho giai đoạn đàm phán tiếp theo về một thỏa thuận quy mô lớn hơn liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran. Tổng thống Trump khẳng định văn kiện cuối cùng phải bảo đảm Iran không thể phát triển vũ khí hạt nhân trong vòng 15-20 năm tới.
Tuy nhiên, đối với một nhà lãnh đạo luôn đề cao “đòn bẩy” trong đàm phán như ông Trump, việc chấp nhận một thỏa thuận cho phép Iran nhanh chóng phục hồi nguồn thu từ dầu mỏ được xem là một nghịch lý, theo New York Times.
 |
| Điều khoản Iran sẽ được nối lại hoạt động xuất khẩu dầu mỏ được coi là một sự nhượng bộ bất ngờ. Ảnh: Reuters. |
Bản ghi nhớ cũng mở ra khả năng Iran trong tương lai có thể đàm phán một cơ chế lâu dài để thực thi quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược nơi khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu đi qua. Điều này dường như trái ngược với tuyên bố trước đó của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio rằng bất cứ hạn chế nào đối với quyền tự do hàng hải tại Hormuz đều “không thể chấp nhận”.
Bên cạnh đó, Tehran còn có khả năng tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa trong nhiều năm. Ông Trump khẳng định số tiền này chỉ được giải ngân nếu Iran có “hành xử đúng đắn”.
Tuy nhiên, đây cũng là nhượng bộ tương tự chính quyền cựu Tổng thống Barack Obama từng đưa ra trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015 - điều mà ông Trump nhiều năm qua liên tục chỉ trích.
Nhà Trắng nhấn mạnh Mỹ đã đạt được nhiều thành công quân sự trong cuộc chiến. Lực lượng Mỹ đã phá hủy phần lớn hải quân Iran, xóa sổ không quân quy mô nhỏ của Tehran, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành công nghiệp quốc phòng và phá hủy nhiều bệ phóng tên lửa của nước này.
Song, những thành tựu đó chưa phải là mục tiêu ban đầu mà ông Trump đề ra. Khi phát động chiến dịch quân sự, ông từng tuyên bố muốn phá hủy hoàn toàn chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, làm sụp đổ chính quyền Tehran và sau đó còn gợi ý đến khả năng Mỹ kiểm soát ngành công nghiệp dầu mỏ của quốc gia này.
Vì vậy, khi các điều khoản của thỏa thuận được soi xét kỹ hơn trong những ngày tới, Nhà Trắng nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với những chỉ trích ngày càng gia tăng.
Không chỉ phe Dân chủ, nhiều thành viên đảng Cộng hòa theo đường lối cứng rắn cũng bày tỏ sự thất vọng. Tại Israel, sự bất mãn cũng lan rộng khi Tel Aviv bị gạt ra khỏi các cuộc đàm phán và lo ngại đang bị ông Trump ép phải chấp nhận một lệnh ngừng bắn với Hezbollah, qua đó hạn chế khả năng tiếp tục chiến dịch quân sự nhằm vào lực lượng này.
Các nhà sử học có thể sẽ mất nhiều năm để đánh giá toàn diện cuộc xung đột khiến Mỹ tiêu tốn hàng chục tỷ USD, làm 13 công dân Mỹ và hơn 3.000 người Iran thiệt mạng.
Vì sao ông Trump ký Bản ghi nhớ Islamabad?
Theo chính lời ông Trump, yếu tố quan trọng nhất thúc đẩy ông nhanh chóng tìm cách chấm dứt chiến sự chính là nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu.
Ông nói không muốn bị so sánh với Herbert Hoover - Tổng thống thứ 31 của Mỹ, người gắn liền với cuộc sụp đổ của thị trường chứng khoán năm 1929 và thời kỳ Đại suy thoái.
“Tôi không muốn chứng kiến một thảm họa kinh tế”, ông Trump nói, đồng thời cảnh báo rằng nếu chiến tranh kéo dài, thế giới có thể đối mặt với nguy cơ cạn kiệt nguồn dự trữ dầu mỏ.
Đây cũng chính là đòn bẩy mà Iran xác định ngay từ đầu cuộc chiến. Tehran hiểu rằng họ khó có thể đối đầu trực diện với sức mạnh quân sự của Mỹ, nhưng có thể gây sức ép bằng cách làm gián đoạn các tuyến năng lượng quan trọng.
Bằng việc đóng eo biển Hormuz và tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hóa dầu, nhà máy khử mặn, khách sạn và căn cứ quân sự ở khu vực Vùng Vịnh, Iran đã tạo ra cú sốc đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Theo chính sự thừa nhận của ông Trump, chiến lược này đã phát huy hiệu quả.
 |
| Eo biển Hormuz vẫn là một quân bài quan trọng của Iran khiến ông Trump dần xuống thang. Ảnh: Reuters. |
Nếu giai đoạn đầu tiên trong chiến lược của Iran là sử dụng áp lực kinh tế, giai đoạn tiếp theo nhiều khả năng sẽ là kéo dài các cuộc thương lượng.
Lịch sử cho thấy các nhà đàm phán Iran rất thành thạo trong việc tranh luận từng câu chữ, đưa ra thêm các điều kiện mới về thanh sát quốc tế hoặc diễn giải lại các khái niệm liên quan đến nghiên cứu hạt nhân nhằm duy trì một phần hoạt động làm giàu uranium.
Một trong những nhân vật được đánh giá là dày dạn kinh nghiệm nhất trong chiến thuật này là Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi - người từng tham gia nhiều vòng đàm phán hạt nhân trước đây.
Trong khi đó, ông Trump dường như đã chuẩn bị cho một tiến trình đàm phán kéo dài. Ông thừa nhận thời hạn 60 ngày được đặt ra trong bản ghi nhớ có thể sẽ không đủ để hai bên đạt được một thỏa thuận cuối cùng.
Canh bạc hạt nhân vẫn còn bỏ ngỏ
Hiện vẫn còn quá sớm để kết luận ông Trump thắng hay thua trong canh bạc Iran. Nếu trong các cuộc đàm phán tiếp theo, Washington buộc Tehran phải chuyển toàn bộ kho uranium làm giàu ra khỏi lãnh thổ và chấm dứt hoạt động làm giàu uranium trong gần hai thập kỷ, ông Trump có thể tuyên bố một chiến thắng mang tính lịch sử.
Tuy nhiên, những diễn biến ban đầu lại cho thấy điều ngược lại. Chính quyền mới tại Tehran, được cho là do lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei - con trai của cố lãnh tụ Ali Khamenei - điều hành, dường như đang củng cố quyền lực sau cuộc chiến.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), tổ chức kiểm soát chương trình hạt nhân trong nhiều năm, vẫn giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc quyền lực của đất nước.
Nhiều quan chức từng phục vụ dưới thời Tổng thống Barack Obama cũng nhanh chóng chỉ trích thỏa thuận mới. Cựu Ngoại trưởng Antony Blinken nhận định “thành tựu duy nhất” của lệnh ngừng bắn là việc mở lại eo biển Hormuz - một tuyến đường vốn vẫn hoạt động trước khi chiến tranh nổ ra.
Theo ông Blinken, cuộc chiến đã cho thấy Iran sở hữu khả năng gây gián đoạn hoặc làm chậm dòng chảy của dầu mỏ, khí tự nhiên, phân bón và nhiều mặt hàng thiết yếu mà thế giới phụ thuộc.
Một trong những câu hỏi lớn nhất sau cuộc chiến là liệu Tehran có thay đổi chiến lược hạt nhân hay không.
 |
Trong hơn hai thập kỷ qua, Iran duy trì vị thế “quốc gia ngưỡng hạt nhân” - tiến rất gần khả năng chế tạo bom nguyên tử nhưng không vượt qua lằn ranh cuối cùng. Chiến lược này giúp Tehran vừa duy trì vị thế trong Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân, vừa sở hữu năng lực răn đe tiềm tàng.
Tuy nhiên, thực tế việc Iran bị Mỹ và Israel tấn công trong các năm 2025 và 2026 có thể khiến giới lãnh đạo nước này đặt câu hỏi liệu chiến lược “đứng bên ngưỡng cửa hạt nhân” có còn hiệu quả.
Khi được hỏi liệu Iran có thể lựa chọn con đường giống Triều Tiên hay không, ông Trump không trả lời trực tiếp. Thay vào đó, ông khẳng định thỏa thuận mới sẽ ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân và cho rằng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nên cảm ơn ông vì đã giúp Israel tránh khỏi nguy cơ bị hủy diệt bởi một Iran sở hữu bom nguyên tử.
“Bất cứ điều gì cần thiết, chúng tôi sẽ làm”, ông Trump tuyên bố, nhấn mạnh rằng trong suốt 47 năm kể từ Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979, chưa có nhà lãnh đạo nào giải quyết được vấn đề này.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
