Đề xuất ngừng bắn 10 ngày: Liệu Mỹ và Iran có chấp nhận lùi bước?

Bảng quảng cáo có hình ảnh cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei tại thủ đô Tehran (Iran) ngày 28/6. Ảnh: Reuters.

Theo Al Jazeera, các bên trung gian đang chạy đua thúc đẩy một thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, với hy vọng chặn đứng vòng xoáy trả đũa ngày càng gây nhiều thương vong và có nguy cơ lan rộng thành một cuộc xung đột khu vực lớn hơn.

Ngày 20/7, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei xác nhận các bên trung gian đang tích cực tìm cách ngăn chặn tình hình leo thang, song từ chối tiết lộ chi tiết.

Bình luận của ông được đưa ra sau khi trang Axios đưa tin Qatar, Ai Cập, Pakistan và một số nước trung gian khác trong khu vực đã trình Mỹ và Iran một đề xuất ngừng giao tranh trong 10 ngày, qua đó tạo khoảng trống để khôi phục bản ghi nhớ tạm thời mà hai bên đạt được hồi tháng trước.

Kế hoạch cũng nhằm mở lại hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz, nơi các biện pháp quân sự đối đầu giữa Mỹ và Iran đã trở thành một trong những trở ngại lớn nhất đối với đàm phán.

Tuy nhiên, nỗ lực ngoại giao diễn ra trong bối cảnh Washington và Tehran dường như đang đi theo hướng ngược lại. Những ngày gần đây, xung đột đã vượt ra ngoài các mục tiêu quân sự, khi ngày càng nhiều cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự, trong lúc cả hai bên tiếp tục gia tăng những tuyên bố cứng rắn.

Mỹ đã mở rộng chiến dịch không kích sâu hơn vào lãnh thổ Iran. Tổng thống Donald Trump tuyên bố Tehran sẽ phải “trả giá” sau khi một số binh sĩ Mỹ thiệt mạng. Trong khi đó, Iran đẩy mạnh các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền và nhiều mục tiêu trên khắp khu vực.

Đợt leo thang mới nhất diễn ra sau một tháng quan hệ Mỹ - Iran xấu đi nhanh chóng. Trước đó, Washington và Tehran đã ký một bản ghi nhớ gia hạn lệnh ngừng bắn đạt được hồi tháng 4, đồng thời đề ra khuôn khổ đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2.

Kể từ đó, hai chính phủ liên tục cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận.

Câu hỏi hiện nay là liệu các bên trung gian có thể thuyết phục Mỹ hoặc Iran lùi bước trước khi diễn biến quân sự vượt khỏi tầm kiểm soát của ngoại giao hay không.

Đề xuất ngừng bắn gồm những gì?

Phát biểu với báo giới ngày 20/7, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Baghaei cho biết Tehran đã nhận được “các đề xuất được chuyển qua những bên trung gian”.

“Ở giai đoạn này, tôi không muốn thảo luận về nội dung chi tiết”, ông nói, đồng thời khẳng định mọi nỗ lực ngoại giao vẫn sẽ được tiến hành song song với phản ứng quân sự của Iran.

Đề xuất mới nhất được cho là xây dựng trên cơ sở các cuộc đàm phán tổ chức tại Muscat ngày 11/7 giữa Oman, Iran và Qatar, nhưng các cuộc thương lượng này cuối cùng đã đổ vỡ.

Trung tâm của kế hoạch là eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược mà trong thời bình có khoảng 20% lượng dầu khí của thế giới đi qua.

Eo biển Hormuz , nhìn từ Musandam, Oman, ngày 21/7. Ảnh: Reuters.

Theo đề xuất, các tuyến vận tải qua eo biển này sẽ được mở lại hoàn toàn. Tuyến phía bắc được Iran chấp thuận hiện nằm dưới sự phong tỏa của Hải quân Mỹ, trong khi tuyến phía nam do Mỹ hậu thuẫn lại là nơi nhiều tàu thuyền bị Iran tấn công.

Các hoạt động quân sự cũng sẽ được tạm dừng trong 10 ngày, tạo thời gian để các nhà đàm phán tìm cách cứu vãn bản ghi nhớ.

Các quan chức khu vực còn thảo luận về cơ chế quản lý phí quá cảnh trong tương lai, trong đó có phương án thành lập một quỹ được quản lý chung với sự tham gia của Tổ chức Hàng hải Quốc tế.

Một lựa chọn khác là cho phép Iran thu khoản mà một nguồn tin gọi là “phí dịch vụ hợp lý”, liên quan đến bảo đảm an ninh hàng hải và bảo vệ môi trường.

Liệu kế hoạch có khả thi?

Giáo sư Simon Mabon, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, nhận định bản ghi nhớ trước đây bước đầu giúp giảm cường độ giao tranh bởi nội dung của nó được xây dựng có chủ ý theo hướng mơ hồ, cho phép cả Mỹ và Iran diễn giải thỏa thuận theo cách mà mỗi bên có thể chấp nhận.

Tuy nhiên, chính sự linh hoạt này cũng trở thành điểm yếu của thỏa thuận.

Theo ông Mabon, “những cách diễn giải khác nhau” đối với một thỏa thuận hiện “rõ ràng đã chết” cho phép cả hai bên tuyên bố rằng mình vẫn hành động trong khuôn khổ cam kết, đồng thời cáo buộc đối phương vi phạm. Điều đó cuối cùng góp phần khiến bản ghi nhớ sụp đổ.

“Bởi vậy, bất kỳ thỏa thuận mới nào cũng cần đưa ra những cam kết rõ ràng hơn, nhằm ngăn các tranh cãi tương tự tái diễn”, ông nói.

Những diễn biến quân sự gần đây càng khiến tình hình trở nên phức tạp.

Theo chuyên gia Mabon, Iran vẫn coi khả năng kiểm soát eo biển Hormuz là một trong những đòn bẩy chính của mình. Trong khi đó, việc ba quân nhân Mỹ thiệt mạng trong tuần qua gia tăng sức ép buộc Tổng thống Trump phải có phản ứng mạnh mẽ.

Điều này có nguy cơ đẩy cả hai chính phủ vào một vòng xoáy trả đũa, trong đó họ bị “mắc kẹt trong cái bẫy leo thang”.

Dù vậy, một số nhà phân tích cho rằng vẫn có những dấu hiệu cho thấy Mỹ đang tìm cách tránh một cuộc chiến rộng lớn hơn, bất chấp việc mở rộng chiến dịch không kích.

Ông Alex Almeida, Giám đốc an ninh của Horizon Engage, cho biết dù các cuộc tấn công của Mỹ đã tiến sâu hơn vào lãnh thổ Iran, phần lớn mục tiêu vẫn tập trung quanh eo biển Hormuz. Điều này cho thấy Nhà Trắng vẫn cố gắng giới hạn phạm vi xung đột.

“Chúng tôi dự đoán các cuộc đụng độ Mỹ - Iran tại Vùng Vịnh và quanh eo biển Hormuz sẽ tiếp tục ít nhất thêm một tuần trước khi các cuộc đàm phán mới có thể diễn ra”, ông nói.

Tuy nhiên, ông Trita Parsi, Phó chủ tịch điều hành Viện Quincy về Quản trị có trách nhiệm, cho rằng Iran gần như không có động lực quay lại bàn đàm phán chừng nào các chiến dịch quân sự vẫn tiếp diễn.

“Họ cho rằng Mỹ không đạt được mục tiêu trên bàn đàm phán, sau đó quay lại sử dụng hành động quân sự nhằm cải thiện vị thế của mình”, ông Parsi nhận định. “Cho tới khi có một cam kết hoàn toàn đối với con đường ngoại giao và thực sự loại bỏ hành động quân sự cũng như những nỗ lực nhằm thay đổi cục diện, ngoại giao sẽ không thể thành công”.

Cánh cửa hòa bình có đang khép lại?

Các chuyên gia cảnh báo rằng sau mỗi đợt tấn công mới, cuộc xung đột lại tiến gần hơn tới một cuộc chiến đẫm máu hơn, khó kiểm soát hơn cả về quân sự lẫn chính trị.

Nguy cơ này ngày càng rõ rệt khi phạm vi các mục tiêu bị tấn công tiếp tục mở rộng.

Giới chức Iran cho biết các cuộc không kích gần đây của Mỹ đã đánh trúng một ga đường sắt và nhiều khu dân cư. Cầu đường, cơ sở cung cấp nước, kho lương thực và các công trình hạ tầng dân sự khác cũng được cho là đã trở thành mục tiêu.

Một tên lửa của Iran tại một địa điểm không xác định. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, Mỹ đã mở rộng chiến dịch ra ngoài khu vực bờ biển phía nam Iran, tấn công các mục tiêu nằm sâu trong lãnh thổ nước này và kéo theo các đợt trả đũa của Tehran trên khắp khu vực.

Sau đêm không kích thứ 10 liên tiếp của Mỹ, các cuộc tấn công của Iran được cho là đã gây hư hại một nhà máy khử mặn nước biển và một số trạm điện tại Kuwait, đồng thời nhằm vào nhiều địa điểm ở Bahrain và Jordan.

Những diễn biến này cho thấy các quốc gia trong khu vực ngày càng bị cuốn sâu vào cuộc giao tranh.

Các nhà phân tích cũng cảnh báo xung đột có thể vượt ra ngoài Vùng Vịnh.

Lực lượng Houthi tại Yemen, được Iran hậu thuẫn, đã tuyên bố phong tỏa hàng hải các cảng của Saudi Arabia, đe dọa mở thêm một mặt trận mới nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực và một số tuyến vận tải biển nhộn nhịp nhất thế giới.

Giáo sư Mabon cho rằng nguy cơ lớn nhất có thể là xung đột lan sang các tuyến đường thủy chiến lược khác, trong đó có eo biển Bab al-Mandeb, cửa ngõ phía nam của Biển Đỏ.

Theo ông, việc đóng cửa hoàn toàn tuyến hàng hải này sẽ là “một bước đi nghiêm trọng”, gây tác động lớn tới khu vực và “tiếp tục làm gián đoạn giá dầu cũng như các chuỗi cung ứng toàn cầu”.

Ông Mabon cũng cảnh báo Israel có thể trở thành “nhân tố phá hoại” đối với bất kỳ đột phá ngoại giao nào, trong bối cảnh nước này chuẩn bị tổ chức bầu cử vào tháng 10 và sự ủng hộ trong nước đối với một lệnh ngừng bắn còn hạn chế.

Trong lúc giao tranh chưa có dấu hiệu giảm nhiệt, nhiều người lo ngại không gian dành cho ngoại giao đang ngày càng bị thu hẹp.

“Dù các bên trung gian đang nỗ lực rất nhiều, tôi không cho rằng điều đó là đủ nếu cả Iran và Mỹ không có những bước xuống thang thực sự”, Giáo sư Mabon nhận định.