Cú sốc của nghệ sĩ Lê Giang

“Lê Giang là ai vậy, lần đầu mới nghe tên nhờ vụ việc liên quan đến Sơn Tùng”; “Lại bú fame chứ gì”; “Flop quá thì ghi tên Sơn Tùng vào”; "Lại ăn theo để nổi tiếng đây mà"... là những bình luận trong số hàng vạn chỉ trích, tấn công nghệ sĩ thị giác Lê Giang trên các nền tảng mạng xã hội những ngày qua.

Thậm chí, dưới bài đăng mới nhất của nữ nghệ sĩ này vào ngày 5/6 là rất nhiều lượt thả phẫn nộ từ dân mạng.

Từ một “nạn nhân” trong vụ việc bị ê-kíp thực hiện MV Come My Way của Sơn Tùng chiếm dụng tác phẩm, nghệ sĩ Lê Giang bất ngờ trở thành “kẻ phản diện” đối với một bộ phận công chúng.

Với Lê Giang, đây là “một cú sốc lớn và sự tổn thương tinh thần nặng nề”.

Vì sao Lê Giang bị công kích

Sau thời gian im lặng, nghệ sĩ thị giác Lê Giang chính thức lên tiếng thông qua trang cá nhân. Trong đó, cô khẳng định lời xin lỗi từ phía ê-kíp của Sơn Tùng là thiếu tôn trọng và không đúng bản chất sự việc sử dụng tác phẩm mà không xin phép. Ê-kíp sản xuất cũng không có động thái chịu trách nhiệm cụ thể về việc xâm phạm quyền tác giả của nghệ sĩ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Ngoài ra, chủ sở hữu của bản MV (được cho là Sơn Tùng) có sử dụng hình ảnh tác phẩm của cô vẫn chưa liên hệ để thực hiện các nghĩa vụ khi sử dụng tác phẩm do cô là chủ sở hữu.

"Tôi thực sự thất vọng và cảm thấy lao động nghệ thuật của mình bị xúc phạm trước cách giải quyết sự việc từ các bên liên quan", Lê Giang chia sẻ và cho biết thêm những ngày qua, cô phải đối diện với những công kích cá nhân và hành vi hạ thấp uy tín trên mạng xã hội sau khi sự việc được đưa ra công khai.

Hình ảnh trong tác phẩm của nghệ sĩ Lê Giang và một cảnh ở MV Come My Way. Ảnh: @legiang/ M-TP.

Lý giải nguyên nhân việc Lê Giang - từ một người cần được bảo vệ và ủng hộ lại bỗng nhiên trở thành đối tượng công kích từ dân mạng, Thạc sĩ Lê Thị Khuyên, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực Khoa học Xã hội, tốt nghiệp Thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học Giáo dục tại Đại học Sydney, Australia, hiện là giảng viên ngành Tâm lý của Đại học Hoa Sen (TP.HCM) cho biết có bốn nguyên nhân dẫn đến hiện tượng nói trên.

Đầu tiên là xuất phát từ tâm lý bảo vệ thần tượng. Với các nghệ sĩ đại chúng có lượng fan lớn, một bộ phận người hâm mộ có xu hướng đồng nhất việc phê bình sản phẩm với việc tấn công cá nhân thần tượng. Khi đó, người nêu vấn đề bản quyền dễ bị xem như “đối thủ” của thần tượng, dù thực chất cô đang nói về quyền tác giả và quy trình xin phép.

Tiếp theo, khoảng cách nhận thức giữa nghệ thuật thị giác và văn hóa đại chúng. Nhiều người có thể nhìn một tác phẩm sắp đặt và nghĩ rằng đó chỉ là “bối cảnh”, “mảng tường”, “phù điêu”, hoặc “chất liệu văn hóa chung”. Nhưng trong nghệ thuật đương đại, cách tổ chức không gian, cấu kiện, vật liệu, bố cục, ký ức địa phương và ngôn ngữ tạo hình đều có thể là lao động sáng tạo rất cụ thể. Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (World Intellectual Property Organization - WIPO) cũng nhấn mạnh bản quyền bảo vệ hình thức biểu đạt, không bảo vệ ý tưởng trừu tượng. Vì vậy điểm cần tranh luận không phải là “ai sở hữu văn hóa truyền thống”, mà là liệu một biểu đạt cụ thể có bị sao chép, tái tạo hoặc sử dụng trong sản phẩm thương mại mà chưa xin phép hay không.

Bên cạnh đó là sự mơ hồ giữa “tham khảo”, “lấy cảm hứng” và “chiếm dụng”. Microwave Soups đã thừa nhận có tham khảo ngôn ngữ tạo hình mảnh phù điêu từ tác phẩm của Lê Giang nhưng chưa xin phép hoặc trao đổi từ đầu. Chính cách gọi là “tham khảo” có thể khiến một bộ phận công chúng nghĩ vụ việc nhẹ hơn, trong khi phía Lê Giang cho rằng bản chất là sử dụng tác phẩm không xin phép. Sự khác biệt trong cách gọi tên này tạo ra vùng xám để dư luận tranh cãi và công kích.

Theo chuyên gia, khi một cá nhân ít nổi tiếng hơn đối đầu với thương hiệu giải trí lớn, họ sẽ dễ bị gán động cơ “muốn nổi tiếng”, “ăn theo”, “làm màu”. Ảnh: M-TP.

Cuối cùng, định kiến với người lên tiếng trong các tranh chấp quyền lực không cân xứng. Khi một cá nhân ít nổi tiếng hơn đối đầu với một thương hiệu giải trí lớn, họ dễ bị gán động cơ như “muốn nổi tiếng”, “ăn theo”, “làm màu”. Đây là phản xạ xã hội nguy hiểm, vì nó làm yếu đi quyền chính đáng của nghệ sĩ trong việc bảo vệ tác phẩm, nhất là các nghệ sĩ trẻ hoặc nghệ sĩ độc lập không có nguồn lực pháp lý và truyền thông mạnh.

"Khi một nghệ sĩ cá nhân lên tiếng trước một ê-kíp lớn và một ngôi sao có cộng đồng người hâm mộ đông đảo, cán cân truyền thông thường không cân bằng. Người lên tiếng có thể nhanh chóng bị đặt vào vị trí “gây rắc rối”, “làm lớn chuyện”, hoặc “dựa hơi người nổi tiếng”, thay vì được nhìn nhận trước tiên như một chủ thể có quyền bảo vệ tác phẩm của mình. Đây là một dạng đảo chiều nạn nhân khá phổ biến trong các khủng hoảng văn hóa đại chúng", Thạc sĩ chia sẻ với Tri Thức - Znews.

Tổn thương nhân đôi

Theo chuyên gia, việc nghệ sĩ Lê Giang bị công kích cá nhân và hành vi hạ thấp uy tín trên mạng xã hội sau khi sự việc được đưa ra công khai, sẽ để lại tổn thương tinh thần rất lớn và thiệt hại danh tiếng.

Với nghệ sĩ, tác phẩm không chỉ là sản phẩm lao động mà còn gắn với ký ức, căn tính nghề nghiệp và danh dự sáng tạo. Khi tác phẩm bị sử dụng mà chưa xin phép, cảm giác bị xâm phạm đã rất nặng. Nếu sau đó người nghệ sĩ tiếp tục bị công kích, nghi ngờ động cơ hoặc hạ thấp uy tín, tổn thương sẽ nhân đôi: vừa mất quyền kiểm soát tác phẩm, vừa mất quyền kể câu chuyện của mình một cách tử tế.

Ngoài ra, Lê Giang cũng chịu thiệt hại về mặt danh tiếng. Trong môi trường sáng tạo, uy tín cá nhân là tài sản nghề nghiệp quan trọng. Những lời công kích như “bú fame”, “làm quá”, “ăn vạ bản quyền”, nếu lan rộng, có thể làm công chúng hiểu sai bản chất vụ việc và khiến nghệ sĩ bị nhìn như người gây tranh cãi thay vì người bảo vệ quyền tác giả.

Nghệ sĩ thị giác Lê Giang cho biết cô chịu cú sốc và tổn thương tinh thần sau sự việc. Ảnh: VCCA Vietnam.

Cùng với đó là thiệt hại về nghề nghiệp và kinh tế. Nếu tác phẩm bị sử dụng trong một sản phẩm thương mại lớn mà không có xin phép, không ghi nhận đúng mức, không thỏa thuận quyền sử dụng, thì nghệ sĩ có thể mất cơ hội cấp phép, mất giá trị khai thác tác phẩm và mất quyền kiểm soát cách tác phẩm được đặt vào bối cảnh mới. Đây là lý do các tranh chấp như vậy không nên được xem đơn giản là “drama mạng”, mà là câu chuyện về quyền lao động sáng tạo và chuẩn mực nghề nghiệp của cả ngành.

"Nhưng điểm đáng lo nhất là hiệu ứng im lặng. Nếu một nghệ sĩ lên tiếng bảo vệ tác phẩm mà bị cộng đồng mạng tấn công, những nghệ sĩ khác - đặc biệt là nghệ sĩ trẻ, nghệ sĩ độc lập - có thể chọn im lặng trong các vụ tương tự. Khi đó, thị trường sáng tạo hình thành một chuẩn lệch: bên có quyền lực truyền thông lớn có thể sử dụng chất xám của bên yếu hơn, còn bên yếu hơn ngại lên tiếng vì sợ bị tấn công", Thạc sĩ Lê Thị Khuyên nhìn nhận.

Trong bài đăng lên tiếng vào tối 5/6, phía Sơn Tùng nói sự việc liên quan đến nghệ sĩ Lê Giang là "không mong muốn và không lường trước được". Đơn vị đang ghi nhận thông tin chính thức cũng như những nỗ lực giải quyết từ phía đơn vị sản xuất Antiantiart.

Theo chuyên gia, phía Sơn Tùng nên liên hệ trực tiếp và chính thức với Lê Giang, không chỉ qua đơn vị trung gian. Nếu MV mang tên Sơn Tùng và gắn với thương hiệu của anh, thì ca sĩ hoặc đại diện pháp lý/truyền thông của anh nên có đối thoại chính thức với tác giả.

Ngoài ra, để tránh ảnh hưởng đến Lê Giang, phía nam ca sĩ cần lên tiếng kêu gọi cộng đồng người hâm mộ dừng công kích cá nhân nghệ sĩ. Đây là điều rất quan trọng. Một nghệ sĩ có cộng đồng fan lớn không kiểm soát được mọi hành vi của fan, nhưng có trách nhiệm đạo đức trong việc định hướng cộng đồng. Một tuyên bố ngắn, rõ, kêu gọi tôn trọng Lê Giang và không tấn công cá nhân sẽ có giá trị hạ nhiệt rất lớn.

"Sự việc lần này để lại nhiều bài học. Với nghệ sĩ đại chúng, bài học là càng nổi tiếng thì trách nhiệm càng lớn. Sản phẩm của một ngôi sao có thể khuếch đại hình ảnh, biểu tượng và tác phẩm của người khác đến hàng triệu người. Vì vậy, sai sót bản quyền không còn là lỗi nhỏ ở hậu trường; nó có thể trở thành vấn đề đạo đức công chúng. Còn với công chúng, bài học là cần phân biệt giữa phản biện và công kích. Ta có thể đặt câu hỏi về chứng cứ, mức độ tương đồng, hay ranh giới giữa cảm hứng và sao chép. Nhưng việc hạ nhục cá nhân, quy chụp động cơ, hoặc dùng sức mạnh đám đông để bịt miệng người lên tiếng là điều không thể chấp nhận", Thạc sĩ Lê Thị Khuyên trao đổi.