Cú 'quay xe' của ông Trump và ngoại giao bóng tối

Khi xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran bước sang tuần thứ tư, những tín hiệu về đối thoại bất ngờ xuất hiện, phần nào làm dịu bớt lo ngại về một cuộc chiến kéo dài. Tuy nhiên, bản chất không chính thức và thiếu minh bạch của làm dấy lên nhiều nghi vấn về các kênh tiếp xúc này.

Các tuyên bố trái ngược giữa Washington và Tehran phản ánh rõ sự thiếu đồng thuận không chỉ giữa hai bên, mà còn ngay trong nội bộ mỗi phía. Điều này khiến giới quan sát đặt câu hỏi liệu các cuộc tiếp xúc hiện tại có thể thực sự dẫn tới một lối thoát cho cuộc khủng hoảng.

Ngoại giao ngầm và những tín hiệu trái chiều

Các cuộc trao đổi được cho là diễn ra giữa Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thông qua nhiều kênh trung gian. Dù không phải là bí mật hoàn toàn, tính chất không chính thức của các tiếp xúc này khiến chúng khó được xác nhận một cách minh bạch.

Bộ Ngoại giao Ai Cập từng công khai rằng các cuộc trao đổi đa phương đã diễn ra, với sự tham gia của nhiều quốc gia như Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, nhằm ngăn chặn xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát. Oman cũng tham gia với vai trò trung gian, đặc biệt trong vấn đề mở lại Eo biển Hormuz.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định các cuộc trao đổi là "rất tốt và hiệu quả", thậm chí có thể dẫn tới "một giải pháp hoàn toàn" cho cuộc chiến. Ông cho biết đã tạm hoãn tấn công cơ sở năng lượng Iran để tạo điều kiện cho tiến trình này.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, phía Iran ban đầu phủ nhận hoàn toàn những tuyên bố trên. Các quan chức Tehran cho rằng thông báo của Washington chỉ nhằm "hạ nhiệt giá năng lượng và câu giờ cho các kế hoạch quân sự".

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố: "Không có cuộc đàm phán nào với Mỹ. Đó là tin giả nhằm thao túng thị trường tài chính và dầu mỏ, cũng như giúp Mỹ và Israel thoát khỏi vũng lầy".

Dù vậy, lập trường của Iran dần có dấu hiệu mềm hơn. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao nước này xác nhận đã nhận được "các thông điệp từ một số quốc gia thân thiện" liên quan đến đề nghị đàm phán của Mỹ và đã phản hồi "phù hợp với lập trường nguyên tắc".

CNN dẫn các nguồn tin khu vực xác nhận đã có các tiếp xúc gián tiếp, đặc biệt trong ngày 22/3, cho thấy một phần tuyên bố của phía Mỹ có cơ sở thực tế, dù chưa đạt tới mức đàm phán chính thức.

Những rào cản chiến lược

Một trong những trở ngại lớn nhất đối với tiến trình đối thoại là tình trạng phân mảnh trong hệ thống lãnh đạo Iran. Các chiến dịch ám sát của Israel đã làm suy yếu đáng kể cấu trúc quyền lực, tạo ra khoảng trống trong quá trình ra quyết định.

Tổng thống Masoud Pezeshkian được xem là nhân vật có khả năng dung hòa song lại thiếu kinh nghiệm trong các vấn đề hạt nhân và không hoàn toàn nhận được sự tin tưởng từ giới quân sự. Trong khi đó, những nhân vật có vai trò trung gian như Ali Larijani, người từng đứng đầu bộ máy an ninh quốc gia Iran, đã không còn.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: Reuters.

Điều này làm dấy lên khả năng một số cá nhân trong hệ thống có thể tự ý tiến hành các tiếp xúc mà không có sự đồng thuận đầy đủ. Tổng thống Trump thậm chí ám chỉ ông đang liên hệ với một "nhân vật cấp cao đáng kính" nhưng không phải lãnh tụ tối cao.

Sự thiếu minh bạch này làm gia tăng nguy cơ phản ứng chính trị trong nội bộ Iran nếu các tiếp xúc bị coi là vượt quá thẩm quyền, đồng thời khiến phía Mỹ khó xác định được đối tác đàm phán thực sự.

Ở cấp độ chiến lược, những bất đồng cốt lõi vẫn chưa được giải quyết. Một trong những đề xuất của ông Trump là Iran từ bỏ hoàn toàn việc làm giàu uranium, điều mà Tehran coi là nguyên tắc không thể nhượng bộ suốt hai thập kỷ qua.

Ông Trump cũng đề cập tới một "thỏa thuận nhiều điểm", bao gồm kiểm soát chung Eo biển Hormuz, chấm dứt chương trình vũ khí hạt nhân và hạn chế năng lực tên lửa. Tuy nhiên, các chi tiết cụ thể vẫn chưa rõ ràng và bị đánh giá là thiếu tính khả thi, theo CNN.

Tổng thống Trump đưa ra nhiều thông điệp cho thấy dấu hiệu muốn "xuống thang" về vấn đề Iran. Ảnh: Reuters.

Trong trường hợp đàm phán thất bại, Tổng thống Trump cảnh báo: "Chúng tôi sẽ tiếp tục không kích hết khả năng của mình". Tuyên bố này cho thấy lựa chọn quân sự vẫn là phương án dự phòng.

Dù vậy, các nỗ lực trung gian từ khu vực, đặc biệt là Pakistan và Oman, cho thấy cộng đồng quốc tế đang tìm cách duy trì một kênh đối thoại, dù mong manh. Vấn đề then chốt hiện nay là liệu các tiếp xúc rời rạc này có thể được nâng cấp thành một tiến trình đàm phán thực chất hay không.