 |
Diễn biến trên phản ánh hệ lụy từ sự phụ thuộc lâu nay của khu vực châu Á vào nhiên liệu hóa thạch từ Trung Đông, theo Channel NewsAsia.
Châu Á là điểm đến chính của dòng dầu khí đi qua Eo biển Hormuz, và việc tuyến đường này gần như bị phong tỏa do chiến sự đã tác động nghiêm trọng đến nguồn cung năng lượng của khu vực.
Quốc gia nào đang quay lại với than?
Trước tình trạng gián đoạn nguồn cung năng lượng, một số nước châu Á đã nới lỏng hạn chế đối với nhà máy nhiệt điện than hoặc tăng công suất vận hành để thay thế nhập khẩu dầu khí.
Vào giữa tháng 3, Hàn Quốc dỡ bỏ giới hạn sản lượng đối với các nhà máy điện than, cho phép vận hành trên 80% công suất lắp đặt.
Nhật Bản - quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu để đáp ứng hơn 85% nhu cầu năng lượng, cũng dỡ bỏ giới hạn.
Bắt đầu từ tháng 4, các nhà máy nhiệt điện than cũ, kém hiệu quả hơn - vốn trước đây chỉ được phép hoạt động ở mức 50% công suất - nay được vận hành tối đa trong vòng một năm.
Philippines - quốc gia từng có kế hoạch giảm sản lượng điện từ than đá sau khi đẩy mạnh khí tự nhiên hóa lỏng - cũng tăng cường hoạt động tại các nhà máy điện than để giữ giá điện ổn định.
Thái Lan đã yêu cầu khởi động lại hai tổ máy từng ngừng hoạt động tại nhà máy Mae Moh. Trong khi đó, Ấn Độ yêu cầu các nhà máy vận hành tối đa để đáp ứng nhu cầu cao điểm mùa hè.
 |
| Khói bốc lên từ các ống khói của nhà máy điện than phía sau người nông dân tại Dadri, Ấn Độ, vào năm 2024. Ảnh: Reuters. |
Loạt động thái trên đặt ra câu hỏi: Liệu xung đột có khiến than đá giữ vị trí quan trọng hơn trong cơ cấu năng lượng của châu Á?
Trên thực tế, than từ lâu là thành phần quan trọng trong cơ cấu năng lượng của châu Á, dù một số nước như Hàn Quốc và Nhật Bản cam kết cắt giảm.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, nhiên liệu hóa thạch và sản phẩm liên quan chiếm khoảng 49% nguồn cung năng lượng của khu vực châu Á - Thái Bình Dương vào năm 2023.
Jane Nakano, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, nhận định các nhà máy điện than có thể sẽ được sử dụng nhiều hơn cho đến khi chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu được khôi phục.
Cuộc xung đột cũng có thể làm chậm tiến trình loại bỏ điện than, khi một số chính phủ coi đây là “bảo hiểm” trước các cú sốc năng lượng trong tương lai.
“Ngay cả đối với những quốc gia không có nguồn than trong nước và phải phụ thuộc vào nhập khẩu, tính dễ dàng lưu trữ khiến than trở nên hấp dẫn hơn xét từ góc độ an ninh năng lượng”, bà nói.
Tuy vậy, bà không cho rằng nhiều quốc gia châu Á sẽ “chào đón” nhà máy điện than mới. "Than đá khó có thể khôi phục lại vị thế thống trị như nhiều thập kỷ trước", bà Nakano nhận định.
Theo bà, với các nền kinh tế châu Á phát triển hơn, việc phụ thuộc lâu dài vào than đá có thể làm suy yếu năng lực cạnh tranh, khi yếu tố phát thải carbon ngày càng ảnh hưởng đến thương mại và khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu.
Tiến sĩ Victor Nian, đồng chủ tịch sáng lập của Trung tâm Năng lượng và Tài nguyên Chiến lược, cũng dự đoán hầu hết nền kinh tế châu Á nhận thức rõ tác động môi trường nghiêm trọng của việc đốt than.
Ông thừa nhận diễn biến gần đây có thể khiến các nền kinh tế châu Á cho rằng an ninh năng lượng phần nào tạm thời được ưu tiên hơn mục tiêu giảm phát thải.
“Nhưng tôi vẫn tin chắc rằng than đá chỉ được coi là nguồn dự trữ chiến lược cho các nền kinh tế châu Á để vượt qua cơn bão”, ông nói.
 |
| Khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày (mb/d), tương đương khoảng 25% tổng thương mại dầu vận chuyển bằng đường biển của thế giới, đã đi qua eo biển Hormuz, trong đó 80% được vận chuyển đến châu Á. Đồ họa: Channel NewsAsia. |
Vì sao chưa thể chuyển ngay sang năng lượng sạch?
Dù mong muốn tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo sau khi chiến sự bùng phát, tiến sĩ Nian không ngạc nhiên khi các chính phủ lại chuyển sang sử dụng than đá.
Ông giải thích đây là nguồn năng lượng khả thi duy nhất, vừa ổn định vừa có chi phí hợp lý, để giảm thiểu tác động của cuộc xung đột.
Theo tiến sĩ Nian, tính gián đoạn của năng lượng tái tạo khiến chúng chưa đủ khả năng duy trì các nền kinh tế hiện đại, đặc biệt là trong bối cảnh công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh tại châu Á.
Julius Cesar Trajano, từ Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam, bổ sung việc mở rộng tỷ trọng năng lượng sạch đòi hỏi thời gian, vốn đầu tư lớn và quyết tâm chính trị bền bỉ - những yếu tố khiến quá trình chuyển đổi không thể diễn ra ngay.
Hơn nữa, hệ thống năng lượng, hạ tầng và thị trường hiện nay vẫn gắn chặt với dầu mỏ, khí đốt và than, khiến các quốc gia khó giảm phụ thuộc lập tức.
Chiến sự Trung Đông cũng làm suy yếu năng lực tài chính của nhiều nước do chi phí nhập khẩu năng lượng tăng cao hoặc thiếu hụt nguồn cung, khiến việc đầu tư vào năng lượng sạch trở nên đắt đỏ hơn trước mắt.
Tác động dài hạn đến chiến lược năng lượng châu Á
Tiến sĩ Nian cho biết cho biết xung đột Trung Đông đang buộc các quốc gia xem xét lại mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
“Trong ngắn hạn, chúng ta không thể làm gì nhiều ngoài việc 'vượt qua cơn bão'”, ông nói. “Nhưng tôi tin rằng chúng ta đang nghiêm túc xem xét lại việc phụ thuộc quá nhiều vào nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là nhiên liệu nhập khẩu từ Trung Đông”.
 |
| Biển báo "không có sẵn" được dán trên cột bơm nhiên liệu tại một trạm xăng ở thành phố Quezon, Philippines, vào ngày 26/3. Ảnh: Reuters. |
Các chuyên gia cũng cho rằng cuộc xung đột có thể thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa việc phát triển năng lượng hạt nhân ở châu Á.
Ông Trajano cho hay năng lượng hạt nhân có tiềm năng lấy lại đà phát triển vì nó cung cấp nguồn điện ổn định, phát thải thấp và có thể kiểm soát trong nước.
Vì vậy, cuộc chiến này có khả năng sẽ thúc đẩy sự chuyển dịch của châu Á hướng tới cơ cấu năng lượng đa dạng và bền vững hơn trong dài hạn.
“Với tiềm năng thay thế đáng kể một phần lớn sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch, năng lượng hạt nhân có thể trở thành trụ cột chính trong quá trình chuyển đổi năng lượng sạch dài hạn của châu Á”, ông nói.
Vào tháng 3, Singapore đã thông báo sẽ ủy thác 3 nghiên cứu về an toàn và tác động môi trường của các nhà máy điện hạt nhân. Động thái này được cho nhằm đánh giá tiềm năng sử dụng năng lượng hạt nhân.
Cùng tháng, Nhật Bản và Indonesia nhất trí hợp tác xây dựng nhà máy điện hạt nhân mới, có thể tại Tây Kalimantan của Indonesia.
“Sau những diễn biến ở Iran, tầm quan trọng của an ninh tài nguyên và năng lượng đang được nhận thức trên toàn cầu”, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi phát biểu tại cuộc họp báo chung với Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto.
Ngoài ra, một số chính phủ có thể đẩy mạnh điện khí hóa giao thông hoặc chuyển dịch sang năng lượng tái tạo kết hợp lưu trữ pin nhằm giảm phụ thuộc vào khí tự nhiên.
Thách thức
Dù vậy, tiến sĩ Nian cho biết các quốc gia châu Á phải đối mặt với một số rào cản trong việc áp dụng năng lượng tái tạo, bao gồm tiếp cận công nghệ, cơ sở hạ tầng hiện đại và nguồn tài chính.
Ông lưu ý nguồn năng lượng tái tạo được phân bố không đồng đều trong khu vực.
“Cộng thêm những biến động kinh tế lớn, ngay cả nguồn năng lượng tái tạo được coi là giá rẻ, như năng lượng mặt trời và năng lượng gió, cũng có thể không phải là lời giải vạn năng”, ông nói.
Ở Đông Nam Á, việc phát triển điện hạt nhân còn gặp trở ngại về năng lực quản lý và chuỗi cung ứng chưa hoàn thiện.
“Việc giám sát hạt nhân hiệu quả phụ thuộc vào các cơ quan quản lý độc lập - những người có thể xem xét kỹ lưỡng thiết kế phức tạp, cấp phép và kiểm tra cơ sở, xem xét tuyên bố của nhà cung cấp và đảm bảo tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế”, ông nói.
Ông cảnh báo nếu các quốc gia châu Á tiến hành nhiều dự án lò phản ứng hạt nhân quy mô lớn hoặc tiên tiến mà không xây dựng thể chế quản lý mạnh mẽ và tuyển dụng chuyên gia đủ trình độ, họ có nguy cơ tạo ra "cơ quan quản lý trên giấy tờ".
“Điều này làm dấy lên lo ngại về vấn đề an toàn, đảm bảo không phổ biến vũ khí hạt nhân và uy tín của cơ chế giám sát quốc gia trong mắt công chúng trong nước và đối tác quốc tế”, ông cho hay.
Theo các chuyên gia, hợp tác khu vực sẽ là chìa khóa để vượt qua thách thức và đạt được mục tiêu tăng trưởng chung cũng như mục tiêu khí hậu.
“Hơn bao giờ hết, các nền kinh tế châu Á cần hợp tác với nhau để cải thiện khả năng tiếp cận nguồn năng lượng sạch thay thế, đồng thời tăng cường quan hệ đối tác thương mại và công nghệ mạnh mẽ hơn”, tiến sĩ Nian nói.
Ông nhấn mạnh đây cũng là một chiến lược đa dạng hóa trong bối cảnh thương mại và quan hệ đối tác toàn cầu chịu tác động ngày càng lớn từ biến động địa chính trị.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
