Chiến sự Iran không có thỏa thuận, cũng không có lối thoát

3 tháng sau khi Mỹ và Israel tiến hành cuộc tấn công nhằm vào Iran, lệnh phong tỏa của Washington đối với các cảng của Iran vẫn đang diễn ra, Tehran cũng tiếp tục duy trì kiểm soát chặt eo biển Hormuz.

Tình trạng này tạo ra thế bế tắc “không có thỏa thuận, cũng không có lối thoát” cho chiến sự Iran. Chính trong bối cảnh ấy, nguy cơ bùng phát chiến sự trở lại tiếp tục tăng cao.

Nguy cơ xung đột gia tăng trong thế bế tắc

Theo Reuters, mối lo ngày càng lớn trong giới hoạch định chính sách hiện nay không còn là Mỹ và Iran sắp đạt được thỏa thuận chưa, mà là căng thẳng này kéo dài bao lâu, trước khi Washington hoặc Tehran châm ngòi cho xung đột mới.

Tại Mỹ và Israel, những lời kêu gọi tiến hành tấn công trở lại ngày càng gia tăng. Một số quan chức cho rằng việc gia tăng sức ép có thể làm suy yếu đòn bẩy của Tehran, buộc Iran quay lại bàn đàm phán.

Chia sẻ với Reuters, một số quan chức Iran cho rằng chương trình tên lửa, năng lực hạt nhân hay quyền kiểm soát eo biển Hormuz không đơn thuần là công cụ đòn bẩy, mà là tài sản chiến lược cốt lõi mang tính sống còn, đồng thời là các trụ cột ý thức hệ góp phần bảo đảm cho sự tồn tại của chính quyền.

Vì vậy, đối với giới chức Iran, từ bỏ những vấn đề này không phải là thỏa hiệp hay nhượng bộ, mà là đầu hàng.

“Iran quyết tâm sử dụng những tài sản này để bảo vệ lợi ích của mình. Chúng tôi chiến đấu, chúng tôi có thể chết, nhưng không chấp nhận sự sỉ nhục. Đầu hàng về cơ bản là đi ngược lại bản sắc của dân tộc Iran”, một quan chức cấp cao Iran nói, đồng thời nhấn mạnh đầu hàng không bao giờ là lựa chọn.

Người dân Iran có thể ghé vào các ki-ốt nhỏ do giới chức mở ra để học cách sử dụng súng, đây được xem là cách Iran chuẩn bị tinh thần cho người dân về việc chiến sự tái diễn. Ảnh: Reuters.

Một quan chức Iran khác chia sẻ rằng Tehran tính đến thời điểm này đã giành chiến thắng, không phải bằng việc đánh bại Washington về mặt quân sự, mà bằng cách không khuất phục.

Theo người này, nhiều tuần không kích của Mỹ và Israel cũng không thể làm suy yếu ý chí của Iran, thậm chí càng củng cố thêm quan điểm: Kho uranium và quyền kiểm soát eo biển Hormuz chính là nền tảng cho năng lực răn đe của Tehran.

“Nếu chúng tôi từ bỏ các lợi ích cốt lõi này, cán cân thăng bằng sẽ sụp đổ. Liệu kinh tế thế giới có chịu nổi áp lực này không? Đó là câu hỏi mà ông Trump cần trả lời với thế giới”, quan chức này phân tích.

Theo người này, các đợt tấn công mới cũng sẽ không làm thay đổi tính toán của Iran mà chỉ đẩy nhanh quá trình leo thang xung đột với hệ quả khó lường. Tehran sẽ không từ bỏ hoạt động làm giàu uranium hoặc khuất phục trước các tối hậu thư, nếu Washington không có động thái thỏa hiệp.

Lễ cưới tập thể thời chiến tổ chức tại Tehran, Iran, ngày 18/5. Ảnh: Reuters.

Giới chuyên gia hiện cũng cảnh báo về nguy cơ lớn đến từ chiến lược gây sức ép. Ông Danny Citrinowicz, chuyên gia nghiên cứu cấp cao về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, từng là lãnh đạo tình báo quân đội Israel chuyên phụ trách vấn đề Iran, phản đối niềm tin “ngây thơ” xung quanh biện pháp gây sức ép.

“Có vấn đề lớn với niềm tin rằng gia tăng sức ép sẽ buộc Iran nhượng bộ. Trong thực tế, chúng tôi đã thử gây sức ép nhiều lần và Iran không đầu hàng”, ông Citrinowicz cho hay.

Theo ông Citrinowicz, chính chia sẻ của những quan chức Iran đã lý giải lý do ngay cả đối đầu quân sự kéo dài cũng không thể khiến Tehran từ bỏ các “lằn ranh đỏ”. Việc leo thang cũng khó có khả năng đem lại kết quả khả quan hơn.

Theo Citrinowicz, bất chấp những kết quả tác chiến mà chiến dịch của Mỹ và Israel đạt được, các cuộc tấn công vẫn không tạo ra được đòn đánh mang tính quyết định về chiến lược.

“Chúng tôi không tạo ra được biến động lớn đối với chính quyền Iran mà chỉ khiến họ trở nên cứng rắn hơn. Chúng tôi không chấm dứt được năng lực tên lửa của Iran. Và họ vẫn còn uranium”, ông Citrinowicz thừa nhận.

Ông cũng cảnh báo việc đánh giá quá cao hiệu quả của biện pháp gây sức ép, đồng thời đánh giá thấp khả năng chịu đựng của Tehran, sẽ dẫn đến hệ quả nguy hiểm.

“Gây sức ép sẽ làm gia tăng nguy cơ Washington một lần nữa bước vào vòng đối đầu với kỳ vọng Iran sẽ phải đầu hàng, nhưng rồi có thể quá muộn họ mới nhận ra rằng chính quyền Tehran sẵn sàng chịu đựng tổn thất lớn. Thậm chí là lớn hơn nhiều so với dự tính của Mỹ”, ông Citrinowicz nói thêm.

Mỹ và Iran cùng “thi gan” chịu sức ép

Nhiều vòng đàm phán gián tiếp do Pakistan làm trung gian đến nay vẫn chưa tạo ra bước đột phá. Khoảng cách giữa Mỹ và Iran vẫn rất lớn.

Mỹ muốn Iran ngừng làm giàu uranium trong vòng 20 năm và chuyển toàn bộ kho dự trữ uranium đã làm giàu sang Mỹ.

Tổng thống Donald Trump cũng liên tục đưa ra các cảnh báo đối với Tehran những ngày gần đây. Thông qua các đăng tải mạng xã hội, ông nhấn mạnh “thời gian không còn nhiều”, Iran “nên hành động thật nhanh, nếu không sẽ chẳng còn gì để mất”. Ông đe dọa nếu Tehran không đạt được thỏa thuận với Washington, nước này sẽ phải đối mặt với “giai đoạn rất tồi tệ”.

Trong khi đó, Iran yêu cầu Mỹ chấm dứt tấn công, bảo đảm an ninh dài hạn, chi trả bồi thường chiến tranh, công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz. Đây là những điều kiện khiến Washington bác bỏ.

Ông Ali Vaez (tổ chức phân tích khủng hoảng International Crisis Group) cho rằng cả hai bên đều chưa sẵn sàng đưa ra “những nhượng bộ đau đớn, nhưng là cần thiết” để đạt được thỏa thuận.

“Cả hai đều tin thời gian đứng về phía mình, cả hai cùng nghĩ mình đang nắm ưu thế. Chính nhận thức đó khiến thỏa thuận trở nên bất khả thi”, ông Ali Vaez nói.

Hậu quả là cuộc chiến tiêu hao đang xảy ra, chủ yếu xoay quanh tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới: Eo biển Hormuz. Tác động kinh tế ngày càng lớn, chuỗi cung ứng bị gián đoạn không biết bao giờ mới nối lại.

Ông Alan Eyre, cựu quan chức phụ trách vấn đề Iran tại Bộ Ngoại giao Mỹ và từng tham gia các cuộc đàm phán Mỹ - Iran, cho rằng khả năng đạt được thỏa thuận thậm chí nằm ngoài tầm với.

“Hai bên sẽ không bao giờ đạt được thỏa thuận. Ông Trump không chỉ muốn chiến thắng mà còn muốn làm bẽ mặt Iran, muốn được nhìn nhận là người đã nghiền nát Iran”, ông Alan Eyre nhận định.

Ông Trump tuyên bố tạm hoãn các đòn tấn công mới nhằm vào Iran trong tuần này để tạo dư địa cho đàm phán. Ảnh: Reuters.

Về phía Iran, phía sau lập trường cứng rắn, các nguồn tin thân cận với giới lãnh đạo Iran cho biết Tehran cũng không muốn kéo dài trạng thái “không chiến tranh, không hòa bình” này.

Iran đang trong bối cảnh lạm phát tăng cao, vấn đề thất nghiệp trầm trọng hơn. Các đòn không kích của Mỹ và Israel nhằm vào những ngành công nghiệp chủ chốt của Iran tiếp tục làm suy yếu nền kinh tế vốn đã chịu nhiều tổn thất.

Theo các nguồn tin, Iran muốn đạt được thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt chiến sự, mở lại eo biển Hormuz dưới sự giám sát của Iran, đồng thời Mỹ dỡ bỏ phong tỏa đối với các cảng của Iran. Sau đó, hai bên có thể tiếp tục giải quyết các vấn đề khó hơn, như nới lỏng trừng phạt và hạn chế hạt nhân.

Dù vậy, phía Mỹ cho rằng việc thống nhất kết thúc chiến sự trước khi đạt được các thỏa thuận quan trọng gây nên nhiều rủi ro.

Về vấn đề hạt nhân, các nguồn tin Iran cho biết Tehran có thể pha loãng uranium đã làm giàu, hoặc chuyển một phần sang Nga, với lập luận rằng Iran có thể lấy lại số uranium này nếu Washington vi phạm thỏa thuận. Tuy nhiên, Mỹ bác bỏ đề xuất này.

Iran đồng thời muốn tiếp cận toàn bộ 30 tỷ USD tài sản bị Mỹ phong tỏa, nhưng Washington chỉ đồng ý giải phóng một phần số tài sản này theo lộ trình.

Về vấn đề eo biển Hormuz, Tehran đang thúc đẩy cơ chế quản lý mới, không chấp nhận quay lại nguyên trạng ban đầu, như trước khi xảy ra chiến sự. Trong khi đó, Mỹ yêu cầu mở lại eo biển vô điều kiện, không thu phí. Khoảng cách giữa Mỹ và Iran trong vấn đề eo biển Hormuz hiện còn khó thu hẹp hơn cả vấn đề hạt nhân.

Ông Aaron David Miller, cựu chuyên gia đàm phán của Mỹ trong vấn đề Trung Đông, cho rằng quyền kiểm soát eo biển Hormuz mới là thước đo quan trọng nhất đối với thành công hay thất bại của Washington trong chiến sự Iran.

Theo ông Miller, cách chiến sự Iran kết thúc có thể định hình lại toàn bộ chính sách đối ngoại của ông Trump, bởi ông Trump đặc biệt nhạy cảm với việc bị xem là thất bại.

Ông Miller nhận định khả năng mở lại tuyến hàng hải, khi không đạt được thỏa thuận song phương, sẽ đòi hỏi sự hiện diện kéo dài của quân đội Mỹ tại khu vực.

Ông Ali Vaez cũng cho rằng hiện không tồn tại giải pháp hiệu quả nào cho vấn đề Hormuz, ngoài những lựa chọn tốn kém và rủi ro mà ông Trump không muốn thực hiện. Vì vậy, đàm phán vẫn là con đường khả thi duy nhất, nhưng đàm phán lại đang rất bế tắc.