Châu Âu 'độc lập' khỏi Mỹ

Nhiều thập niên, EU dựa vào NATO trong vấn đề an ninh và dựa vào công nghệ Mỹ trong lĩnh vực kinh doanh. Trong bối cảnh mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương rạn nứt, ngày càng nhiều lãnh đạo kêu gọi châu Âu “độc lập”.

“Nếu muốn lại được coi trọng, chúng ta sẽ phải học ngôn ngữ của chính trị quyền lực”, Thủ tướng Đức Friedrich Merz phát biểu tuần trước.

Do đó, họ đang đẩy mạnh nhiều giải pháp, từ sắc lệnh cấm công chức dùng những công cụ gọi video của Mỹ, tới thúc đẩy đa dạng hóa nguồn cung năng lượng. Lãnh đạo châu Âu cảnh báo mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương sẽ không thể trở lại mức như trước thời Tổng thống Mỹ Donald Trump.

EU nhấn mạnh những biện pháp này nhằm mục đích “giảm thiểu rủi ro” cho mối quan hệ với Mỹ, thay vì “tách rời” - một thuật ngữ ám chỉ việc chấm dứt hoàn toàn quan hệ kinh tế và chiến lược. Trước đó, châu Âu dùng cả 2 cụm từ này với Trung Quốc. Giờ đây, hai cụm từ này lại liên quan tới Mỹ, đối tác thương mại lớn nhất và chiếc ô an ninh cho châu Âu.

Quá trình “giảm thiểu rủi ro” vẫn còn thô sơ. Jean-Luc Demarty - phụ trách bộ phận thương mại của Ủy ban châu Âu dưới thời cựu Chủ tịch Jean-Claude Juncker - nhận định châu Âu cần nhiều năm mới tự chủ hoàn toàn khỏi công nghệ và quân sự Mỹ.

“Xét về thương mại, Mỹ chiếm một phần đáng kể trong kim ngạch xuất khẩu của chúng ta. Con số này rất lớn, nhưng không phải không thể giải quyết”, ông Demarty nói.

Brussels gần đây ký kết các thỏa thuận thương mại với khối Mercosur gồm các quốc gia Mỹ Latinh; Ấn Độ và Indonesia. Ủy ban châu Âu cũng đã sửa đổi thỏa thuận với Mexico và nối lại đàm phán với Australia.

An ninh: Từ NATO đến EU

Kể từ sau Thế chiến II, an ninh châu Âu dựa vào NATO với Mỹ đóng góp phần lớn kinh phí.

Trong bối cảnh châu Âu và Mỹ liên tục căng thẳng về vấn đề Greenland, phát ngôn viên Cơ quan Tư lệnh Quân sự SHAPE của NATO thông báo liên minh bắt đầu lên kế hoạch cho chiến dịch Giám sát Bắc Cực. Tuy nhiên, người này từ chối cung cấp thêm thông tin chi tiết.

Sau cuộc gặp với ông Trump tại Davos hồi tháng 1, Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết họ đã thảo luận về cách các đồng minh NATO hợp tác đảm bảo an ninh Bắc Cực, gồm Greenland và cả bảy quốc gia có lãnh thổ ở Bắc Cực.

Đứng trước các nhà lập pháp EU tuần trước, ông Rutte nói: “Nếu ai đó nghĩ Liên minh châu Âu, hay châu Âu nói chung, có thể tự vệ mà không cần Mỹ, thì cứ tiếp tục mơ đi. Các bạn không thể. Chúng ta không thể”.

Tổng thư ký NATO và tổng thống Mỹ trong cuộc gặp bên lề WEF Davos. Ảnh: Reuters.

Châu Âu vẫn dựa rất nhiều vào năng lực quân sự của Mỹ, đặc biệt là trong xung đột Nga - Ukraine, hay trong những lĩnh vực như giám sát và trinh sát, tình báo, vận tải chiến lược, phòng thủ tên lửa và không gian. Tuy nhiên, một số quan chức công khai thảo luận về cái giá khi xa rời Mỹ, nhấn mạnh cái giá này hoàn toàn chấp nhận được.

Tại cuộc họp kín cuối tuần ở Croatia, các nhà lãnh đạo bảo thủ châu Âu cho rằng đã đến lúc châu Âu cần tăng cường điều khoản phòng thủ chung, ràng buộc các nước EU phải cam kết bảo vệ bất kỳ thành viên nào bị tấn công.

Mặc dù tồn tại từ năm 2009, điều khoản phòng thủ chung theo Điều 42.7 của EU hiếm khi được coi là cần thiết vì Điều 5 của NATO phục vụ mục đích tương tự. Tuy nhiên, châu Âu bắt đầu nghi ngờ liệu Mỹ có thực sự ra tay nếu có chuyện gì xảy ra hay không.

Tại cuộc họp ở Croatia, các thành viên EU thống nhất giao nhiệm vụ cho 2 nhà lãnh đạo (chưa rõ danh tính) nhanh chóng xây dựng kế hoạch biến điều khoản của EU từ trên giấy thành cam kết bền vững.

Ngoài ra, chương trình thúc đẩy đầu tư quốc phòng trị giá 150 tỷ euro của EU quy định không quá 35% linh kiện trong một giao dịch được sản xuất bên ngoài EU và các quốc gia đối tác như Na Uy và Ukraine. Mỹ không được coi là đối tác theo chương trình này.

Công nghệ: Teams ra đi, Visio vào cuộc

Chuyển biến tâm lý thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực công nghệ. Chính phủ Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đang lên kế hoạch cấm công chức dùng những công cụ họp trực tuyến có trụ sở tại Mỹ, như Google Meet, Zoom và Teams. Họ sẽ sớm chuyển sang dùng Visio do công ty Outscale của Pháp cung cấp.

Các quốc gia khác cũng cân nhắc động thái tương tự.

Tại Đức, các chính trị gia muốn tìm giải pháp thay thế từ Đức hoặc châu Âu cho phần mềm do công ty phân tích dữ liệu Palantir của Mỹ sản xuất. “Lệ thuộc vào công nghệ chủ chốt như vậy đương nhiên là vấn đề lớn”, Nghị sĩ Sebastian Fiedler thuộc đảng SPD nói.

Ngay cả ở Hà Lan - một trong những quốc gia thân Mỹ nhất châu Âu, ngày càng nhiều nghị sĩ và cử tri kêu gọi bảo vệ lĩnh vực công nghệ then chốt khỏi ảnh hưởng từ Mỹ. Các nhà lập pháp Hà Lan đang xem xét một bản kiến ​​nghị có chữ ký của 140.000 người kêu gọi ngăn chặn một công ty Mỹ mua lại công cụ xác minh danh tính nhà nước.

Suốt nhiều thập niên, châu Âu phụ thuộc vào Mỹ trong rất nhiều lĩnh vực, từ thương mại, an ninh tới công nghệ. Ảnh: Reuters.

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos cuối tháng 1, doanh nhân người Đức Anna Zeiter ra mắt nền tảng mạng xã hội W, có thể cạnh tranh với X của tỷ phú Elon Musk. X từng bị phạt vì vi phạm các quy định kiểm duyệt nội dung của EU. Bà Zeiter nói W dự định lưu trữ dữ liệu trên “máy chủ châu Âu thuộc sở hữu của các công ty châu Âu” và chỉ cho phép các nhà đầu tư là người châu Âu .

Tại Nghị viện châu Âu, giới lập pháp kêu gọi Chủ tịch Roberta Metsola từ bỏ phần mềm và phần cứng của Mỹ, cũng như một công cụ đặt vé du lịch có trụ sở tại Mỹ .

Cho đến nay, Brussels vẫn chưa thông qua giải pháp nào thành luật. Tuy nhiên, luật sắp tới về dịch vụ điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo dự kiến ​​phát đi tín hiệu về tính cấp thiết phải châu Âu hóa các dịch vụ công nghệ.

“Rõ ràng châu Âu đang trải qua thời khắc độc lập của riêng mình. Trong năm qua, mọi người thực sự nhận ra tầm quan trọng của việc không dựa dẫm riêng một quốc gia hay một công ty nào trong lĩnh vực công nghệ then chốt”, Henna Virkkunen - người đứng đầu phụ trách mảng công nghệ của EU - nhận định.

Năng lượng: Đã đến lúc đa dạng hóa

Về lĩnh vực năng lượng, xu hướng tương tự cũng thể hiện rõ.

Mỹ cung cấp hơn 1/4 lượng khí đốt của EU. Tỷ lệ này dự kiến tiếp tục tăng khi lệnh cấm hoàn toàn nhập khẩu khí đốt từ Nga có hiệu lực.

Tuy nhiên, các quan chức EU cảnh báo về nguy cơ gia tăng lệ thuộc vào Mỹ trong một lĩnh vực khác nữa. Ủy viên Năng lượng EU Dan Jørgensen cho biết những tuyên bố về Greenland là "lời cảnh tỉnh rõ ràng" với EU, cho thấy năng lượng không thể tách rời khỏi các xu hướng địa chính trị.

Ông Jørgensen khẳng định khủng hoảng Greenland củng cố thêm lo ngại EU có nguy cơ "thay thế sự phụ thuộc này bằng một sự phụ thuộc khác". Do đó, Brussels đang đẩy mạnh nỗ lực đa dạng hóa, tăng cường đàm phán với các bên gồm Canada, Qatar và các nước Bắc Phi như Algeria.

Tài chính: Chuyển sang hệ thống thanh toán châu Âu

Các hệ thống thanh toán bị giám sát chặt chẽ, khi châu Âu gắn chặt với các hệ thống thanh toán của Mỹ như Mastercard và Visa.

Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) chuẩn bị phát hành đồng euro kỹ thuật số vào năm 2029. Đồng tiền này dự kiến cung cấp một phương tiện thanh toán trên toàn châu Âu.

Một số nước đang thúc đẩy EU thông qua điều khoản "Mua hàng châu Âu". Vài năm trước, Ba Lan, Hà Lan hay các nước Baltic không đồng ý, song gần đây họ ủng hộ ưu tiên mua hàng từ các công ty có trụ sở EU.