Châu Âu tỉnh ngộ

Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngồi tại bàn tròn tại cuộc họp khẩn cấp của các lãnh đạo Liên minh châu Âu tại Brussels, Bỉ, ngày 22/1. Ảnh: Reuters.

Các món ăn được phục vụ trong bữa tối “tình thế khẩn cấp” ngày 22/1 mang phong vị truyền thống với món gà sốt kem ăn kèm củ cải nướng vani. Còn những vấn đề được đặt ra tại cuộc gặp lại rất thời sự: Châu Âu nên làm gì trước sự xấu đi nhanh chóng trong quan hệ với Mỹ?

Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, một đồng minh với ông Trump trong nhiều vấn đề, cho rằng châu Âu cần tiếp tục duy trì đối thoại với Tổng thống Mỹ.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz đề xuất cắt giảm quy định kinh doanh trên toàn châu Âu, nhằm thúc đẩy tăng trưởng, giảm phụ thuộc vào nền kinh tế Mỹ.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron lại cho rằng muốn khiến ông Trump phải tôn trọng, châu Âu cần thể hiện sự sẵn sàng đáp trả các mối đe dọa.

Các cuộc thảo luận kéo dài đến tận rạng sáng. Theo 3 quan chức nắm được nội dung cuộc họp chia sẻ với New York Times, cuộc gặp khẩn cấp này đã tạo nên “sổ tay chiến lược” để châu Âu đối phó với chính quyền Mỹ ngày càng khó lường dưới thời Tổng thống Trump.

Kịch bản sau “bữa tối khẩn cấp”

Theo “sổ tay chiến lược”, các nhà lãnh đạo châu Âu sẽ giữ bình tĩnh trước những đòn khiêu khích tiếp theo của ông Trump, nếu có. Đồng thời, châu Âu sẵn sàng trả đũa bằng thuế quan, đồng thời âm thầm thực hiện các biện pháp để giảm sự phụ thuộc về quân sự và kinh tế vào một đồng minh ngày càng thiếu ổn định.

Cách tiếp cận này dù táo bạo về mặt ngôn từ nhưng vẫn còn trừu tượng xét về thực tế. Dù vậy, điều này cũng bước đầu cho thấy các nhà lãnh đạo châu Âu đang mạnh mẽ hơn bao giờ hết trong cách đối thoại với ông Trump. Song việc biến kế hoạch thành hành động cụ thể vẫn cần thêm thời gian chứng minh.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Thụy Sĩ, trong tháng 1. Ông có bài phát biểu dài và trực diện chỉ trích châu Âu tại sự kiện. Ảnh: Reuters.

Trong ngắn hạn, để xoa dịu ông Trump, châu Âu bàn cách tăng cường an ninh tại Bắc Cực. Về dài hạn, châu Âu sẽ tìm cách đa dạng hóa quan hệ thương mại, củng cố năng lực quân sự và giảm phụ thuộc vào Mỹ.

Tuy nhiên, châu Âu hiện chưa có kế hoạch khả thi nào để nhanh chóng đạt được sự tự chủ quân sự đối với Mỹ.

Hệ thống tài chính và ngân hàng của khối vẫn bị phân mảnh, gây khó khăn cho việc tài trợ các dự án lớn. Quy trình ra quyết định kéo dài. Các nhà lãnh đạo châu Âu còn chia rẽ về cách giảm sự phụ thuộc xuyên Đại Tây Dương, xét cả về quân sự và kinh tế. Vì vậy, để có thể thực sự giảm phụ thuộc vào Mỹ, châu Âu có thể phải mất nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.

“Những tuần gần đây đã cho thấy rõ rằng Liên minh châu Âu thường bị cuốn theo những làn sóng do bên khác tạo ra, chúng ta phụ thuộc quá nhiều vào các yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát và cũng chưa khai thác đủ thế mạnh của mình”, Thủ tướng Bỉ Bart De Wever nói trước quốc hội Bỉ ngay sau cuộc họp khẩn cấp.

Sau cuộc gặp chung với các nhà lãnh đạo châu Âu và một cuộc gặp riêng giữa Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, Chính phủ Đức và Italy đã công bố tài liệu chính sách chung. Tài liệu này phản ánh mong muốn nâng cao tính tự chủ chiến lược của châu Âu, đồng thời chỉ ra những rào cản đối với mục tiêu này.

Tài liệu kêu gọi các động thái cần được thực hiện ngay nhằm cắt giảm các quy định, thúc đẩy đầu tư, đồng thời nhắc lại những mục tiêu đã được bàn luận từ lâu, như xây dựng thị trường vốn chung và sàn chứng khoán toàn châu Âu.

Tài liệu này dự kiến sẽ định hình cuộc họp không chính thức của các nhà lãnh đạo EU diễn ra vào ngày 12/2 tới đây. Đức và Italy kỳ vọng sẽ đạt được những kết quả cụ thể từ cuộc họp này.

“Châu Âu cần tham vọng hơn, tập trung hơn và hành động nhanh hơn” trong việc đa dạng hóa quan hệ chiến lược, tài liệu nêu rõ.

Bước đi sau khi thức tỉnh

Các bước đi cụ thể nhất hiện nay của châu Âu nằm trong lĩnh vực thương mại. Cuối tháng 1, các nhà lãnh đạo châu Âu công bố thỏa thuận thương mại đã được chờ đợi từ lâu với Ấn Độ, nền kinh tế lớn có sự tăng trưởng nhanh nhất thế giới.

Đây là một phần trong loạt thỏa thuận thương mại mà các quan chức châu Âu đang thúc đẩy để bảo đảm chuỗi cung ứng và khách hàng trong tương lai, dần dần tìm cách mở rộng thị trường ngoài Mỹ.

Bà Kaja Kallas, nhà ngoại giao cấp cao của Liên minh châu Âu, bắt tay Thủ tướng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar tại New Delhi, Ấn Độ, sau khi hai bên đạt được thỏa thuận thương mại vào cuối tháng 1. Ảnh: Reuters.

Việc giảm phụ thuộc vào chip bán dẫn và đất hiếm nhập khẩu, cũng như công nghệ và vũ khí của Mỹ sẽ giúp châu Âu có thêm đòn bẩy trong quan hệ với Washington, từ đó gia tăng năng lực phản ứng trước các đe dọa áp thuế vốn đã trở thành đặc trưng trong chính sách đối ngoại của ông Trump.

Những đe dọa của Mỹ liên quan đến Greenland thời gian qua cũng khiến châu Âu bàn thảo khẩn trương hơn về việc giảm phụ thuộc quân sự vào Mỹ. Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen cho rằng châu Âu cần chi tiêu mạnh hơn để có năng lực tự vệ toàn diện trước năm 2030.

Liên minh châu Âu đang hỗ trợ thúc đẩy quá trình này. Mới đây, EU đã cho 8 quốc gia châu Âu tiếp cận các khoản vay trị giá hàng tỷ euro nhằm cải thiện năng lực quân sự.

Các quan chức châu Âu cũng đang tăng tốc kế hoạch phối hợp chiến lược quân sự tại Bắc Cực, nhằm cho ông Trump thấy họ có thể chia sẻ trách nhiệm bảo vệ lợi ích của NATO và của Mỹ tại khu vực này, mà không cần trao lại Greenland cho Mỹ.

Tuy nhiên, cũng như nhiều động thái khác của châu Âu, chiến lược quân sự tại Bắc Cực hiện vẫn mang tính “kế hoạch” nhiều hơn là hành động cụ thể.

Sự chia rẽ giữa các thành viên NATO có thể sẽ làm chậm các tiến trình. Hiện tại, những bất đồng đã xuất hiện xung quanh câu hỏi: Ukraine hay Bắc Cực mới là ưu tiên hàng đầu của châu Âu trong hiện tại?

Một số quốc gia, đặc biệt là những nước gần Ukraine, không muốn đối đầu với ông Trump trong vấn đề Greenland, đặc biệt khi châu Âu vẫn cần Mỹ hỗ trợ Kyiv.

Cuối cùng, vẫn có một chiến lược quen thuộc mà châu Âu sẽ tiếp tục đem áp dụng với ông Trump: Kiên nhẫn chờ đợi để xem ông Trump sẽ nói gì và làm gì tiếp theo.

Đan Mạch và Greenland hiện vẫn chờ đợi một đề xuất nghiêm túc từ Mỹ nhằm mở rộng sự hiện diện của Washington trên đảo mà không đi kèm quyền sở hữu.

Ông Jon Rahbek-Clemmensen, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu An ninh Bắc Cực thuộc Học viện Quốc phòng Hoàng gia Đan Mạch, nhận định: “Đó là giải pháp khôn ngoan nhất, họ đưa ra một “củ cà rốt” đủ hấp dẫn đối với Mỹ. Vấn đề là phía Mỹ đưa ra rất nhiều “cây gậy”, còn “củ cà rốt” thì chưa thấy đâu”.

Cũng vì thế, châu Âu bừng tỉnh về Mỹ và về ông Trump, sau bữa tối “tình thế khẩn cấp” có món gà sốt kem truyền thống để luận bàn về những vấn đề thời sự nóng hổi.