Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), riêng năm 2022, thế giới ghi nhận khoảng 8 triệu ca giang mai mới ở nhóm tuổi 15-49, cùng với 700.000 trường hợp giang mai bẩm sinh và 390.000 ca thai kỳ có kết cục bất lợi. Con số này đặt giang mai vào nhóm bệnh truyền nhiễm có gánh nặng lớn, thậm chí cao hơn nhiều so với số ca nhiễm HIV mới trong cùng năm (khoảng 1,3 triệu ca).
Tại Trung Quốc, xu hướng này thậm chí còn rõ rệt hơn. Năm 2025, nước này ghi nhận hơn 640.000 ca giang mai mới, trở thành bệnh truyền nhiễm nhóm B có số ca báo cáo cao thứ hai, chỉ sau viêm gan virus. Điều đáng nói là cách đây 60 năm, Trung Quốc từng tuyên bố “cơ bản loại trừ” bệnh giang mai.
 |
| Trung Quốc tăng nhanh số ca giang mai. Ảnh: Taiwan Lourdes Association. |
Giang ma - "Kẻ bắt chước vĩ đại"
Người ta thường cho rằng giang mai có nguồn gốc từ châu Mỹ và lan rộng ra toàn cầu theo các chuyến hải hành của Columbus. Tại Trung Quốc, bệnh bắt đầu được ghi nhận vào khoảng giữa đến cuối thời Minh, khi các tàu ngoại quốc mang mầm bệnh đến các vùng ven biển đông nam; trong các ghi chép thời đó, nó được gọi là “Quang Hoàng” hoặc “Dương Mẫu Hoàng”.
Giang mai là bệnh lây truyền qua đường tình dục phổ biến do vi khuẩn Treponema pallidum gây ra. Giang mai thực chất không phải là bệnh khó điều trị. Vi khuẩn gây bệnh vẫn rất nhạy cảm với penicillin, một loại kháng sinh đã được sử dụng từ giữa thế kỷ trước. Với điều trị đúng, đặc biệt ở giai đoạn sớm, bệnh hoàn toàn có thể được kiểm soát hiệu quả. Tuy nhiên, nghịch lý là căn bệnh “dễ trị” này lại có xu hướng gia tăng.
 |
| Sự gia tăng số ca giang mai gắn liên với nhiều yếu tố xã hội. Ảnh: Unplash. |
Một trong những lý do chính nằm ở đặc điểm diễn tiến âm thầm của bệnh. Giang mai còn được gọi là “kẻ bắt chước vĩ đại” vì các triệu chứng ban đầu rất dễ nhầm lẫn với những bệnh lý thông thường như dị ứng, cảm cúm hay bệnh da liễu.
Ở giai đoạn đầu, bệnh có thể chỉ biểu hiện bằng một vết loét nhỏ (săng giang mai), không đau và tự biến mất, khiến nhiều người lầm tưởng đã khỏi bệnh. Sau đó, bệnh tiến triển qua nhiều giai đoạn, từ tổn thương da, triệu chứng toàn thân ở giai đoạn hai, đến thời kỳ tiềm ẩn kéo dài nhiều năm không có biểu hiện rõ ràng. Khoảng 15-40% trường hợp cuối cùng tiến triển thành giang mai giai đoạn muộn, gây tổn thương tim mạch, thần kinh và có thể dẫn đến đe dọa tính mạng.
Nguyên nhân khiến giang mai trỗi dậy
Tại Trung Quốc, sự quay trở lại của giang mai còn phản ánh những biến đổi sâu sắc về xã hội. Trong thập niên 1950, nước này từng gần như loại bỏ bệnh nhờ chiến dịch vệ sinh quy mô lớn, đóng cửa các tụ điểm mại dâm, phổ cập kháng sinh và đào tạo rộng rãi nhân viên y tế cơ sở. Đến năm 1964, giới chuyên môn tuyên bố gần như không còn gặp các ca giang mai giai đoạn sớm trong thực hành lâm sàng.
Tuy nhiên, từ cuối thập niên 1970, các ca bệnh bắt đầu xuất hiện trở lại. Hệ thống giám sát bệnh lây truyền qua đường tình dục được thiết lập và ghi nhận sự gia tăng nhanh chóng. Trong giai đoạn 1989-1998, tỷ lệ mắc giang mai tăng gấp 20 lần. Đến năm 1999, Trung Quốc ghi nhận hơn 80.000 ca; con số này tăng lên hơn 327.000 ca vào năm 2009 và vượt 535.000 ca vào năm 2019.
 |
| Các hành vi tình dục an toàn làm tăng số ca giang mai. Ảnh: Freepik. |
Sự gia tăng này gắn liền với nhiều yếu tố xã hội như quá trình đô thị hóa, gia tăng dân số di cư, thay đổi quan niệm về tình dục và sự phát triển của ngành dịch vụ. Một số nhóm có nguy cơ cao gồm nam quan hệ đồng giới và phụ nữ làm nghề mại dâm, những nhóm thường chịu nhiều kỳ thị xã hội, dẫn đến khó tiếp cận dịch vụ y tế và sàng lọc.
Các nghiên cứu cũng cho thấy hành vi tình dục không an toàn vẫn phổ biến. Trong một khảo sát tại Thượng Hải, 78% nam giới thuộc nhóm nguy cơ cao (MSM) tham gia cho biết chưa từng sử dụng bao cao su.
Một xu hướng đáng chú ý khác là sự gia tăng tỷ lệ mắc ở người cao tuổi. Nhóm từ 55 tuổi trở lên hiện chiếm hơn 40% số ca mới, tăng mạnh so với khoảng 15% vào năm 2005. Điều này được cho là liên quan đến tuổi thọ tăng, thay đổi trong đời sống hôn nhân và tỷ lệ sử dụng biện pháp bảo vệ thấp ở nhóm tuổi này.
Tín hiệu tích cực
Tuy nhiên, một tín hiệu tích cực là xu hướng dịch tễ học gần đây đã có sự thay đổi. Dù số ca phát hiện vẫn cao, tỷ lệ giang mai giai đoạn sớm và giang mai bẩm sinh đã giảm đáng kể nhờ mở rộng sàng lọc. Trung Quốc đã triển khai chiến lược quản lý toàn diện, kết hợp xét nghiệm HIV, giang mai và viêm gan B trong chăm sóc trước sinh. Đến năm 2020, tỷ lệ sàng lọc ở phụ nữ mang thai đạt gần 100%.
Hiện nay, việc nghiên cứu vaccine phòng giang mai vẫn đang ở giai đoạn tiền lâm sàng, chưa có giải pháp đột phá trong ngắn hạn. Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng việc kiểm soát căn bệnh này phụ thuộc không chỉ vào y học, mà còn vào năng lực của hệ thống y tế công cộng và sự thay đổi trong nhận thức xã hội.
Dù có thể phòng và điều trị, giang mai vẫn chưa thể bị loại bỏ. Một phần nguyên nhân nằm ở sự thiếu quan tâm của cộng đồng so với các bệnh như HIV/AIDS, cũng như những rào cản xã hội và định kiến khiến người bệnh ngại tiếp cận dịch vụ y tế.
Trong nhiều năm hành nghề y và từng giữ chức trưởng khoa dinh dưỡng của một bệnh viện lớn, tác giả Hạ Manh đã điều trị hơn 10.000 ca bệnh liên quan đến chế độ ăn uống không lành mạnh. Cuốn sách "Ăn chuẩn ít bệnh" (tập 1) được viết ra từ những kinh nghiệm chuyên môn của vị bác sĩ này, nó sẽ mang đến cho người bệnh những kiến thức hữu ích về dinh dưỡng, để xây dựng chế độ ăn hợp lý.
