Bắn chìm tàu và không cứu thủy thủ Iran, Mỹ có trái luật quốc tế?

Thông tin tàu ngầm Mỹ phóng ngư lôi đánh chìm khinh hạm Iris Dena của Iran cách Sri Lanka khoảng 40 hải lý hôm 6/3 khiến nhiều nhà quan sát bất ngờ.

Cuộc tấn công xảy ra ở khoảng cách khá xa so với Vịnh Ba Tư và nằm trên tuyến hàng hải quan trọng kết nối Trung Quốc với Trung Đông, cho thấy phạm vi xung đột có thể đang mở rộng.

Sự việc cũng làm nổi bật vấn đề ít được hiểu rõ ngoài giới quân sự và pháp lý, đó là luật chiến tranh trên biển. Nhiều người đặt câu hỏi liệu cuộc tấn công này có hợp pháp hay không và bên nào có nghĩa vụ cứu các thủy thủ sống sót.

Luật chiến tranh trên biển

Luật chiến tranh trên biển là một bộ phận của luật xung đột vũ trang. Hệ thống quy định này xác định các quyền và nghĩa vụ đối với lực lượng chiến đấu, dân thường và các bên trung lập trong xung đột xảy ra trên biển.

Một điểm quan trọng là các quy định này vẫn được áp dụng bất kể lý do sử dụng vũ lực ban đầu có hợp pháp theo luật quốc tế hay không. Nói cách khác, các bên vẫn phải tuân thủ luật chiến tranh trên biển ngay cả khi lý do khơi mào cuộc chiến còn gây tranh cãi.

Hoạt động tác chiến trên biển cũng chịu sự điều chỉnh của luật chiến tranh trên biển dù tình trạng chiến tranh có được tuyên bố chính thức hay không. Trong trường hợp có xung đột với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, luật chiến tranh trên biển được ưu tiên áp dụng theo nguyên tắc pháp lý “lex specialis”, tức là bộ luật chuyên biệt sẽ được áp dụng thay cho bộ luật chung.

Theo luật chiến tranh trên biển, các tàu chiến của quốc gia tham gia xung đột vũ trang quốc tế được xem là mục tiêu quân sự hợp pháp. Vì vậy, tàu Iris Dena là mục tiêu hợp pháp, theo nhận định của bà Jennifer Parker, Giáo sư thỉnh giảng Viện Quốc phòng và An ninh, Đại học New South Wales – Sydney trong bài viết trên trang Conversation.

Theo bà, những cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu quân sự trên biển có thể xảy ra trên vùng biển quốc tế hoặc trong phạm vi lãnh hải 12 hải lý của các quốc gia trực tiếp tham chiến. Điều này đồng nghĩa đòn tấn công có thể diễn ra ở bất kỳ nơi nào ngoài lãnh hải của các quốc gia trung lập.

Nếu tàu Iris Dena ở trong lãnh hải Sri Lanka, cuộc tấn công sẽ không hợp pháp. Tuy nhiên, khinh hạm Iran được cho là hoạt động ngoài lãnh hải Sri Lanka, vì vậy được xem là mục tiêu quân sự hợp pháp.

Nghĩa vụ cứu người sống sót

Luật chiến tranh trên biển cũng quy định nghĩa vụ tìm kiếm và cứu nạn sau giao tranh. Theo Công ước Geneva thứ hai năm 1949, các bên tham chiến phải thực hiện mọi biện pháp có thể sau mỗi đợt giao chiến để tìm kiếm và thu gom những người bị đắm tàu, bị thương hoặc bị bệnh.

Như vậy, các bên tham chiến có nghĩa vụ hỗ trợ người sống sót trên biển trong phạm vi điều kiện quân sự cho phép. Tuy nhiên, trong thực tế, tàu ngầm thường gặp nhiều khó khăn khi thực hiện nghĩa vụ này.

Việc nổi lên mặt nước để cứu người có thể khiến tàu ngầm đối mặt nguy cơ lớn. Ngoài ra, không gian trên tàu ngầm cũng rất hạn chế nên khó có thể tiếp nhận số lượng lớn người sống sót.

Trong trường hợp không thể nổi lên an toàn để cứu người, tàu ngầm có thể hỗ trợ cứu nạn bằng cách thông báo vị trí người sống sót cho các tàu khác hoặc cho cơ quan chức năng. Thực tiễn này đã được ghi nhận trong một số văn bản pháp lý về chiến tranh tàu ngầm.

Hải quân Sri Lanka đã nhanh chóng triển khai lực lượng và cứu được 32 thủy thủ từ tàu Iris Dena. Giới chức nước này cũng cho biết đã tìm thấy 87 thi thể.

Phản ứng nhanh của lực lượng Sri Lanka cho thấy nhiều khả năng vị trí người sống sót đã được thông báo sớm cho cơ quan chức năng, theo Giáo sư Parker. Hiện chưa rõ phía Sri Lanka nhận thông tin từ nguồn nào. Với mức độ thiệt hại được ghi nhận, thủy thủ đoàn tàu IRIS Dena nhiều khả năng không thể tự phát tín hiệu xác định vị trí.