Iran lì đòn, chiến lược không kích của Mỹ có thắng lợi?

Mỹ và Israel theo đuổi chiến dịch không kích nhằm phá hủy năng lực tên lửa và hải quân của Iran, đồng thời loại bỏ bộ máy lãnh đạo cũ nước này. Các cuộc tấn công này thoạt tiên đi kèm lời kêu gọi từ ông Trump, thúc giục người dân Iran đứng lên phản đối chính phủ.

Những phát biểu khi mới bắt đầu chiến dịch cho thấy ông Trump kỳ vọng sức mạnh không quân của Mỹ và Israel có thể nhanh chóng làm suy yếu chính quyền tại Tehran, rồi người dân Iran sẽ tự hoàn tất việc phần việc còn lại. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cho đến nay đã chệch kịch bản.

Thủ tướng Anh Keir Starmer nói trước Quốc hội Anh hôm 2/3 rằng ông “không tin vào việc thay đổi chính quyền từ trên bầu trời”.

Trên thực tế, lịch sử thế giới cũng ghi nhận rất ít trường hợp chiến dịch không kích nhằm thúc đẩy thay đổi chính quyền có thể mang lại kết quả như mong đợi của bên phát động.

Giới hạn sức mạnh của Không quân

Không quân có một số lợi thế chiến lược. Đây là lực lượng có tính linh hoạt cao trong triển khai, cho phép tăng giảm mức độ tấn công dễ dàng hơn so với lực lượng trên bộ hay Hải quân. Tốc độ và tầm hoạt động của Không quân cũng mở rộng hơn.

Tuy vậy, sức mạnh Không quân cũng có nhiều hạn chế. Hạn chế lớn nhất là không thể kiểm soát thực địa để củng cố quyền lực.

Điều này từng thể hiện rõ trong chiến dịch quân sự của Mỹ và NATO tại Libya năm 2011, khi đó, các đòn không kích của NATO đã hỗ trợ lực lượng nổi dậy chống lại nhà lãnh đạo Muammar al-Gaddafi.

Dù cuộc nổi dậy ban đầu được xem là thành công, Libya nhanh chóng rơi vào hỗn loạn. Các phe đối địch cạnh tranh quyền lực suốt hơn một thập kỷ. Điều này khiến Libya rơi vào tình trạng chia rẽ sâu sắc.

Việc triển khai lực lượng trên bộ để hỗ trợ quá trình chuyển tiếp chính quyền cũng chưa chắc tạo ra kết quả “khá khẩm” hơn. Trong chiến dịch tại Iraq, lực lượng trên bộ của Mỹ cũng không thể ngăn Iraq rơi vào cuộc nội chiến sau khi Tổng thống Saddam Hussein bị xử tử.

Khói bốc lên sau vụ nổ ở Tehran, Iran, ngày 2/3, sau khi Israel và Mỹ tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran. Ảnh: Reuters.

Theo Conversation, minh chứng từ Libya cho thấy việc kích động thay đổi chính quyền bằng không kích, trong khi không có khả năng kiểm soát diễn biến trên thực địa, có thể dẫn đến nhiều kịch bản khó lường. Điều này có thể soi chiếu vào tình hình hiện tại ở Iran.

Hiện cũng chưa dám chắc điều gì sẽ xảy ra tại Iran, nếu chính quyền hiện tại của nước này có biến động lớn. Các lực lượng đối lập tại Iran phân tán rải rác và rất thiếu tổ chức.

Khi chưa có một lực lượng đối lập đủ mạnh và sẵn sàng thành lập chính phủ lâm thời, nếu chính quyền hiện tại có biến động, nhiều khả năng sẽ xuất hiện khoảng trống quyền lực. Khoảng trống ấy có thể dẫn tới nội chiến tại Iran và làm khu vực Trung Đông thêm bất ổn.

Trong kịch bản “viễn tưởng” rằng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và lực lượng dân quân Basij muốn đầu hàng vô điều kiện, hiện cũng không có bên nào xuất hiện tại thực địa để ghi nhận sự đầu hàng của họ. Không ai xin đầu hàng trước một chiếc máy bay đang ở độ cao hàng nghìn mét.

Trên thực tế, hiện không có gì đảm bảo chiến dịch không kích của Mỹ và Israel sẽ dẫn đến sự thay đổi đáng kể bên trong bộ máy chính quyền Iran, càng không rõ điều gì sẽ xảy ra nếu chính quyền Iran có biến động lớn.

Bất định và bất ổn mới là điều chắc chắn nhất trong vấn đề Iran hiện nay. Tình trạng ấy sẽ chỉ tạo ra nhiều vấn đề hơn cho Iran, cho Trung Đông và cho thế giới.

Độ lì đòn của Iran

Hiện tại, Iran cho thấy khả năng chống chịu bền bỉ trước các đòn không kích của Mỹ và Israel, trái ngược với dự đoán ban đầu của Mỹ về sự sụp đổ nhanh chóng.

Tổng thống Mỹ phát động chiến dịch không kích Iran với kỳ vọng về chiến dịch chớp nhoáng nhưng vẫn giúp Mỹ nhanh chóng đạt được các mục đích tại Iran, tương tự những gì đã diễn ra tại Venezuela.

Tuy nhiên, phạm vi xung đột và hệ quả hiện tại cho thấy tính toán chiến lược của Mỹ đã không chính xác.

Các thành viên Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) trong một sự kiện tại Tehran, Iran, hồi năm 2019. Ảnh: Asia Times.

Những gì Washington dự kiến là đòn tấn công áp đảo phủ đầu, đưa lại khả năng “chốt hạ” vấn đề nhanh chóng. Nhưng kịch bản ấy đang dần biến thành một cuộc xung đột rộng lớn tầm khu vực, gây ảnh hưởng đến thị trường năng lượng và nền kinh tế toàn cầu, thậm chí làm thay đổi cán cân địa chính trị về dài hạn.

Hiện tại, trái ngược hẳn với kỳ vọng của ông Trump về việc Iran “đầu hàng vô điều kiện”, Tehran không lung lay mà vẫn triển khai các đòn đáp trả trên diện rộng, sử dụng tên lửa và UAV, huy động các lực lượng đồng minh làm chao đảo tình hình Trung Đông.

Chiến lược loại bỏ lãnh đạo đầu não của Mỹ và Israel đã không phát huy hiệu quả. Khả năng chịu đòn của Iran rất bền bỉ, thậm chí, Iran vẫn tiến hành các đòn phản công.

Iran đang căng mình, còn thế giới cũng rất căng thẳng vì dần thấy rõ cái giá của xung đột. Hệ lụy đang thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực năng lượng và kinh tế.

Eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa. Giá xăng bán lẻ tại nhiều quốc gia hiện đã tăng, rồi sẽ kéo theo chi phí vận tải, sản xuất và thực phẩm tăng theo.

Các dự báo cho thấy nếu biến động kéo dài có thể làm gia tăng áp lực lạm phát trên toàn cầu. Những diễn biến này cho thấy cuộc xung đột tại Iran không có dấu hiệu hạ nhiệt mà đang dần chuyển thành một cuộc khủng hoảng kéo dài, lan rộng, tác động đa chiều.

Theo chuyên gia phân tích Bilal Habib Qazi làm việc tại Viện Nghiên cứu Khu vực ở Islamabad (Pakistan), Mỹ và Israel đánh giá chưa đầy đủ về khả năng chống chịu của Iran, họ có thể sẽ phải nóng ruột vì chi phí tài trợ xung đột vượt xa tính toán ban đầu.

Trong bối cảnh các nền kinh tế trên thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, xung đột tại Iran đang thử thách các kịch bản mà các bên liên quan vẽ ra.

Những lợi thế trên chiến trường liệu có bù nổi chi phí tài trợ xung đột, thiệt hại kinh tế và tổn thất chính trị hay không? Bên nào sẽ bền bỉ, lì đòn, chịu nhiệt tốt hơn?

Trên sàn đấu quyền anh, chiến thắng chưa chắc thuộc về võ sĩ có các chỉ số sức mạnh vượt trội hơn, đôi khi, võ sĩ lì đòn hơn, lì lợm trụ lại trên sàn mới là người chiến thắng.