'Ánh sáng cuối đường hầm' cho xung đột Mỹ - Iran

Trong suốt một tháng qua, lực lượng Mỹ và Israel liên tục ném bom lãnh thổ Iran, phá hủy năng lực quân sự và ám sát giới lãnh đạo. Tuy nhiên, Iran vẫn duy trì chiến lược bất đối xứng, tấn công vào các mục tiêu trên khắp vùng Vịnh và kiểm soát tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới qua eo biển Hormuz.

“Với nhiều người Iran, thành công này là lý do tiếp tục chiến đấu cho đến khi răn đe đủ, thay vì tìm kiếm giải pháp đàm phán. Không có lý do gì để đối thoại lúc này và đưa ra một lối thoát. Thay vào đó, Tehran nên tận dụng lợi thế tiếp tục tấn công các căn cứ của Mỹ và phong tỏa eo biển Hormuz cho đến khi Washington thay đổi căn bản sự hiện diện và lập trường khu vực”, M. Javad Zarif - phó giáo sư nghiên cứu toàn cầu tại Đại học Tehran - nhận định trên tờ Foreign Affairs.

Tuy nhiên, ông Zarif cho rằng dù tiếp tục đối đầu Mỹ và Israel mang lại thỏa mãn về mặt tâm lý, Iran cũng đối mặt với thương vong và tổn thất cơ sở hạ tầng dân sự. Bạo lực có nguy cơ lan sang các cơ sở dược phẩm, năng lượng và công nghiệp trọng yếu của Iran, thậm chí đe dọa biến xung đột khu vực thành xung đột toàn cầu.

Do đó, vị chuyên gia cho rằng Tehran nên tận dụng ưu thế hiện tại để tuyên bố chiến thắng và đạt thỏa thuận vừa chấm dứt giao tranh hiện tại vừa ngăn chặn xung đột tương lai.

Những bài học cho mỗi bên

Ông Zarif khẳng định thù địch kéo dài sẽ không thay đổi được thế bế tắc hiện tại, đặc biệt khi Mỹ và Israel tiếp tục nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng của Iran. Tiếp tục giao tranh còn có thể kéo theo kịch bản Mỹ đổ bộ trên bộ. Cuối cùng, nếu Mỹ rút quân trước khi hai bên đạt được thỏa thuận, Iran dường như kết thúc trong “tay trắng”.

Ông Zarif nhìn thấy hai kịch bản Mỹ và Iran có thể theo đuổi.

Đầu tiên là một thỏa thuận ngừng bắn chính thức hoặc không chính thức. Thoạt nhìn, con đường này tốt nhất và ít trở ngại nhất. Tehran, Washington và các đồng minh chỉ cần hạ vũ khí. Họ không cần giải quyết gốc rễ những căng thẳng tiềm ẩn suốt nhiều thập niên.

Tuy nhiên, thỏa thuận ngừng bắn luôn mong manh. Hai quốc gia sẽ vẫn hoài nghi lẫn nhau, vì họ chưa đi vào những bất đồng cơ bản. Do đó, chỉ cần một chút sơ suất, một tính toán sai lầm, tiếng súng lại vang lên.

Cu B1 bị hư hại tại Karaj, Iran hôm 4/3. Ảnh: WANA.

Vì vậy, Iran nên hướng tới kịch bản thứ 2: Một thỏa thuận toàn diện. Họ nên tận dụng xung đột này thành cơ hội chấm dứt thế đối đầu gay gắt suốt 47 năm qua, khi phơi bày một số sự thật về Tây Á mà Tehran và Washington không thể tiếp tục phớt lờ.

Trước hết, xung đột cho thấy Mỹ không có khả năng phá hủy các chương trình hạt nhân hoặc tên lửa Iran, ngay cả khi hợp tác với Israel và hỗ trợ tài chính lẫn hậu cần từ các đối tác vùng Vịnh.

3 nguồn tin tiết lộ với CNN rằng theo đánh giá tình báo gần đây của Mỹ, khoảng 50% số bệ phóng tên lửa của Tehran vẫn còn nguyên vẹn, cùng hàng nghìn máy bay không người lái tấn công nằm trong kho. Số liệu bao gồm cả các bệ phóng hiện không thể tiếp cận được, như bị chôn vùi dưới lòng đất nhưng sử dụng được. Nhiều tên lửa hành trình phòng thủ bờ biển cũng vẹn nguyên, năng lực then chốt cho phép Iran siết chặt giao thông hàng hải ở eo biển Hormuz.

Trong vấn đề hạt nhân, chiến dịch của Mỹ và Israel thậm chí làm dấy lên tranh luận Iran có nên từ bỏ Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân và thay đổi học thuyết không phổ biến vũ khí hạt nhân hay không.

Với khu vực, cuộc chiến chứng minh việc dựa vào chiếc ô an ninh từ Mỹ không phải lúc nào cũng hiệu quả. Trong nhiều năm, các nước Arab tin rằng họ có thể trả tiền để Mỹ thiết lập các căn cứ quân sự trên lãnh thổ. Trong khi đó, họ phần lớn bác bỏ hoặc phớt lờ đề nghị về thỏa thuận an ninh khu vực của Iran, bắt đầu từ đề xuất năm 1985 rằng các quốc gia ven biển vùng Vịnh Ba Tư nên thiết lập thỏa thuận an ninh khu vực, và tiếp tục với các đề nghị về Hiệp ước không xâm lược năm 2015 và Sáng kiến ​​Hòa bình Hormuz năm 2019.

Các nước Arab cho rằng những đề xuất như vậy không cần thiết vì Mỹ sẽ bảo vệ họ khỏi Iran hoặc mọi xung đột khu vực. Tuy nhiên, những gì xảy ra trong 5 tuần qua cho thấy các nước vùng Vịnh đã bị cuốn vào cuộc chiến họ không hề mong đợi.

Tehran cũng có bài học riêng, khi phải chấp nhận công nghệ hạt nhân không ngăn chặn được xung đột, thậm chí còn trở thành cái cớ bị tấn công.

Một cái kết “trong mơ” với hòa bình thế giới

Ông Zarif cho rằng những diễn biến trên là chìa khóa mở ra mọi tiến trình đàm phán.

Để bắt đầu tiến trình hòa bình, tất cả bên ở Tây Á phải đồng ý ngừng chiến. Iran, với sự hợp tác của Oman, phải đảm bảo các tàu thương mại đi lại an toàn qua eo biển Hormuz.

Tiếp đó, Iran và Mỹ cần xây dựng một thỏa thuận hòa bình lâu dài. Phần lớn thỏa thuận có thể sẽ đề cập đến các vấn đề hạt nhân. Ví dụ, Iran sẽ cam kết không bao giờ xây dựng vũ khí hạt nhân và giảm độ làm giàu toàn bộ kho dự trữ uranium. Quốc hội sẽ phê chuẩn Nghị định thư bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, đặt tất cả cơ sở hạt nhân của nước này dưới sự giám sát thường trực. Mỹ từng yêu cầu Iran không làm giàu uranium, song yêu cầu này khó được Tehran chấp nhận.

Đổi lại, Mỹ sẽ chấm dứt tất cả nghị quyết của Hội đồng Bảo an chống Iran, dừng lệnh trừng phạt đơn phương và khuyến khích đồng minh làm điều tương tự.

Những thỏa hiệp này sẽ giải quyết được hầu hết tranh chấp, và các nước khác có thể giúp xóa nhòa cách biệt còn lại: Phải làm gì với uranium của Iran. Trung Quốc và Nga, cùng với Mỹ, có thể thành lập liên minh làm giàu uranium với Iran và các nước láng giềng ở vùng Vịnh Ba Tư. Liên minh này sau đó sẽ trở thành cơ sở làm giàu nhiên liệu duy nhất cho Tây Á. Iran sẽ chuyển tất cả vật liệu và thiết bị làm giàu đến khu vực đó.

Mỹ - Iran đều có lý do cần chấm dứt xung đột. Ảnh: Reuters.

Ngoài ra, Bahrain, Iran, Iraq, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia, UAE và Yemen - cùng các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an và Ai Cập, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ - nên bắt đầu hợp tác trong mạng lưới an ninh khu vực để đảm bảo không gây hấn, hợp tác và tự do hàng hải trên khắp Tây Á.

Để củng cố hơn nữa hòa bình, Tehran và Washington nên khởi xướng hợp tác thương mại, kinh tế và công nghệ cùng có lợi. Ví dụ, Iran, Mỹ và các nước vùng Vịnh Ba Tư có thể hợp tác năng lượng và công nghệ tiên tiến. Washington cũng nên cam kết tài trợ tái thiết cơ sở hạ tầng thiệt hại do xung đột ở Iran, trong đó có bồi thường dân sự. Ông Zarif cho rằng chi phí tài trợ cho Tehran có thể sẽ thấp hơn nhiều so với việc tiếp tục cuộc chiến đắt đỏ hiện tại.

Cuối cùng, Iran và Mỹ nên tuyên bố và ký kết một hiệp ước vĩnh viễn không xâm lược, không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực. Hai nước sau đó chấm dứt các chỉ định khủng bố, khôi phục các dịch vụ lãnh sự và dỡ bỏ hạn chế đi lại với công dân.

Kịch bản này không dễ gì đạt được, bởi cả Mỹ và Iran đều không tin tưởng nhau. Dẫu vậy, ông Zarif nhấn mạnh cuộc chiến hiện tại, dù kinh khủng tới đâu, đã mở ra cánh cửa cho giải pháp lâu dài.

“Người dân Iran phẫn nộ, nhưng họ có thể tiến lên phía trước với niềm tin mình đã đứng vững sau giao tranh. Giới chính trị Mỹ có thể không ưa thể chế Cộng hòa Hồi giáo, nhưng giờ nhận ra thể chế này không thể sụp đổ và sẽ phải sống chung với họ. Mỗi bên đều khoe khoang về những chiến thắng trên chiến trường, nhưng lịch sử luôn ghi nhớ sâu sắc nhất về những người kiến tạo hòa bình”, ông Zarif kết luận.