'Ẩn số' Đại giáo chủ Mojtaba Khamenei

Đám đông tụ tập ủng hộ Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei tại Tehran. Ảnh: Anadolu.

Đám đông ở Tehran đã hô vang khẩu hiệu: “Bàn tay của Thượng đế vẫn ở bên chúng ta, ngài Khamenei vẫn là lãnh đạo của chúng ta” sau thông báo về Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei.

Theo Guardian, ông Mojtaba Khamenei trở thành yếu tố mới khó lường, thậm chí bí ẩn, trong cuộc khủng hoảng Trung Đông hiện nay. Ông Mojtaba được cho là xa lạ không chỉ với Washington, mà cả công chúng Iran, so với những người tiền nhiệm.

Lãnh tụ tối cao đầu tiên Ruhollah Khomeini dẫn dắt Iran đến Cách mạng Hồi giáo 1979. Còn Lãnh tụ tối cao thứ 2 Ali Khamenei, cha của ông Mojtaba, làm tổng thống 8 năm trước khi ngồi vào chức vụ mới chỉ một ngày sau khi ông Khomeini qua đời.

Những bí ẩn bủa vây

Trong bức điện ngoại giao năm 2007 của Mỹ, ông Mojtaba được mô tả đóng vai trò như người âm thầm phía sau hậu trường, “là cầu nối để tiếp cận cha ông”. Chỉ có duy nhất một video ghi lại cảnh ông phát biểu trước công chúng, trong một lớp về luật học. Ông cũng chưa có buổi phỏng vấn nào thực chất nêu lên quan điểm.

Tuy nhiên, với tư cách là người am hiểu nội bộ, ông từng giữ chức Phó chánh văn phòng lãnh tụ tối cao trong thập niên. Ngoài ra, ông từ lâu đã được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) "chọn mặt gửi vàng" để ứng cử trước Hội đồng Chuyên gia.

Một nhà ngoại giao phương Tây nhận định việc lựa chọn ông Mojtaba “cho thấy Iran đang tăng cường sức mạnh của nhà nước an ninh. Nhà lãnh đạo mới sẽ càng liên hệ mật thiết với IRGC”.

Ông Mojtaba được cho là xa lạ không chỉ với Washington, mà cả công chúng Iran, so với những người tiền nhiệm. Ảnh: WANA.

IRGC đã vượt qua nhiều trở ngại để đảm bảo ông Mojtaba lên nắm quyền. Họ gạt bỏ những nỗ lực trì hoãn việc bổ nhiệm, như chờ đợi bầu không khí chính trị thuận lợi hơn, có thể là khi xung đột kết thúc.

Theo Guardian, theo một số nguồn tin ít ỏi, ông Ali Larijani - Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao - được cho là đã khuyên rằng việc đưa một lãnh đạo mới chưa có nhiều kinh nghiệm lên nắm quyền giữa thời chiến là rủi ro lớn. Một số nhân vật khác trong văn phòng Lãnh tụ tối cao, như ông Ali Asghar Hejazi, cũng từng phản đối nhưng họ đã thiệt mạng trong các cuộc không kích của Israel.

Bên cạnh đó, IRGC cũng phải xử lý những hoài nghi liên quan đến sức khỏe của ông Mojtaba, nguyên tắc "cha truyền con nối" và các tiêu chuẩn về tôn giáo.

Nỗi lo lớn nhất liên quan đến trạng thái thể chất và tinh thần của ông Mojtaba. Cuộc oanh tạc vào khu dinh thự Lãnh đạo tối cao ngày 28/2 khiến ông mất đi bố, mẹ, vợ và con trai. Một người chị gái cùng chồng và các cháu cũng không qua khỏi. Việc đảm nhận trọng trách quốc gia giữa lúc chiến sự, ngay sau khi trải qua mất mát cá nhân to lớn như vậy là điều không hề dễ dàng. Có nguồn tin cho rằng ông Mojtaba từng bày tỏ ngần ngại.

Các giáo sĩ cũng giải quyết những băn khoăn về trình độ thần học của ông. Tính đến năm 2022, ông Mojtaba giữ phẩm hàm cấp Hojjat al-Islam. Để khỏa lấp khoảng trống danh xưng, Hội đồng Chuyên gia gồm 88 thành viên đã nhanh chóng công nhận các chứng chỉ, cho phép một số cơ quan truyền thông giáo luật gọi ông bằng danh xưng "Ayatollah".

Trở ngại cuối cùng và lớn nhất chính là việc ông là con trai của Lãnh đạo tối cao đời trước. Nền cộng hòa vốn hình thành để đối trọng với chế độ quân chủ. Trước đó, ông Khomeini từng coi chế độ quân chủ "không phù hợp với các chuẩn mực", và nguyên tắc kế vị theo huyết thống không thuận với các giá trị cốt lõi của Hồi giáo.

Chiến thắng của phe theo đường lối cứng rắn

Song Iran tự tin có đủ cơ sở để bác bỏ lập luận đó, đồng thời tin rằng việc ông Mojtaba nắm quyền như dấu hiệu của sự ổn định, trong bối cảnh đối đầu quân sự với phương Tây.

Mặc dù có một số người kêu gọi trì hoãn lựa chọn cho tới hết xung đột, IRGC và các giáo sĩ theo đường lối cứng rắn nhấn mạnh cần lấp đầy khoảng trống chính trị, lập luận ban lãnh đạo lâm thời không thể quản trị mãi mãi. Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump khăng khăng muốn tham gia vào quá trình này càng làm tăng thêm quyết tâm của Iran.

Biểu ngữ vẽ Lãnh tụ tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei, cùng 2 cố Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và Ayatollah Ruhollah Khomeini tại Tehran hôm 10/3. Ảnh: WANA.

Hiện tại, vẫn còn nhiều câu hỏi bỏ ngỏ về đường lối đối nội lẫn đối ngoại của ông Mojtaba. Cha ông đã biến vai trò Lãnh tụ tối cao từ một vị trí mang tính giám sát trở thành động lực của chính phủ, ngay cả khi ông thường tránh nghiêng hoàn toàn về phe nào và đảm bảo trách nhiệm sẽ thuộc về các bộ phận khác khi hệ thống có vấn đề nảy sinh.

Bà Maryam Alemzadeh - Phó giáo sư lịch sử và chính trị Iran tại Đại học Oxford - cho biết cố Lãnh tụ tối cao cũng trao cho IRGC "quyền kiểm soát gần như độc quyền với nền kinh tế Iran trên mọi lĩnh vực", cho phép lực lượng này hỗ trợ các lực lượng ngoài lãnh thổ.

Ông Ali Khamenei có tư tưởng nhất quán rằng Mỹ không đáng tin cậy. Do đó, hợp tác kinh tế với Mỹ có lẽ sẽ không nằm trong danh sách lựa chọn của ông Mojtaba, thay vào đó sẽ bắt tay chặt chẽ hơn với Trung Quốc và Nga. Trên hết, ông sẽ bảo vệ đế chế kinh tế và chính trị của IRGC - một trong những di sản lớn nhất của cha ông.

Một trong những bài kiểm tra đầu tiên là liệu ông có gia hạn sắc lệnh (fatwa) về cấm sở hữu vũ khí hạt nhân hay không. Và ông Mojtaba liệu có đưa ra các điều kiện tiên quyết để đàm phán với Mỹ hoặc các nước láng giềng vùng Vịnh hay không.

“Ông ấy ủng hộ đối thoại và lắng nghe ý kiến của người khác. Trong mối quan hệ cá nhân, ông ấy rất khiêm tốn. Nhà lãnh đạo trẻ của chúng ta, ngay cả khi chưa chính thức nhậm chức, đã khiến Mỹ phải nếm mùi thất bại”, Ezzatollah Zarghami - cựu Bộ trưởng văn hóa và là một trong số ít người gặp riêng ông Mojtaba hàng tuần - chia sẻ.