 |
| Hình ảnh do Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran công bố năm 2019, cho thấy các máy ly tâm tại cơ sở làm giàu uranium Natanz ở miền trung Iran. Ảnh: Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran. |
Các thanh sát viên quốc tế ước tính Iran hiện sở hữu khoảng 11 tấn uranium ở nhiều mức độ làm giàu khác nhau. Lượng dự trữ này nếu tiếp tục được tinh chế có thể đủ để sản xuất 50-100 vũ khí hạt nhân, New York Times dẫn lời ông Thomas B. Cochran, chuyên gia vũ khí hạt nhân từng thực hiện nghiên cứu về mức độ làm giàu uranium.
Hai thập kỷ làm giàu uranium
Từ năm 2006, Iran bắt đầu làm giàu uranium ở quy mô công nghiệp, tuyên bố vì mục đích hòa bình. Các báo cáo của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) ghi nhận kho dự trữ của nước này đã liên tục tăng trong những năm tiếp theo.
Bốn năm sau, Tehran thông báo sẽ nâng mức làm giàu lên đến 20%, ranh giới chính thức phân chia giữa mục đích dân sự và quân sự, để sản xuất nhiên liệu cho một lò phản ứng nghiên cứu. Uranium làm giàu 20% khiến cộng đồng quốc tế lo ngại vì đã tiến gần khoảng 80% trên lộ trình hướng tới nhiên liệu cấp độ chế tạo bom.
Uranium ở nồng độ thấp có thể cung cấp năng lượng cho các lò phản ứng hạt nhân. Ở nồng độ cao hơn, thông qua quá trình làm giàu, uranium có thể được dùng trong chế tạo bom hạt nhân.
Với nồng độ cao, việc làm giàu uranium trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn. Cụ thể, từ 0% lên 20% khó hơn nhiều so với từ 20% lên 60%, hay thậm chí lên đến 90% - cấp độ dùng để chế tạo bom nguyên tử.
Trước sự gia tăng kho dự trữ uranium của Iran, Mỹ bắt đầu tiến hành đàm phán nhằm hạn chế chương trình hạt nhân. Năm 2015, Iran và nhóm 6 quốc gia do Mỹ dẫn đầu đạt thỏa thuận duy trì độ tinh khiết uranium làm giàu trong tay Iran ở mức 3,67% và giới hạn quy mô kho dự trữ trong 15 năm.
Đổi lại, Tehran chuyển giao khoảng 12,5 tấn uranium làm giàu tới Nga, tương đương 97% kho dự trữ của nước này khi ấy, và cam kết chỉ giữ lại chưa đến 330 kg.
Năm 2018, thời điểm Mỹ rút khỏi thỏa thuận nói trên và tái áp đặt hàng loạt lệnh trừng phạt kinh tế nghiêm ngặt, Iran không còn sở hữu đủ uranium để chế tạo một quả bom hạt nhân.
Nhưng sau đó, Iran bắt đầu làm giàu uranium vượt giới hạn thỏa thuận, trước tiên ở mức thấp để gây áp lực với phương Tây, sau đó vọt lên 20% vào đầu năm 2021, ngay trước khi ông Trump rời nhiệm sở.
Trong suốt thời gian đàm phán hạt nhân với Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden, Iran tiếp tục làm giàu uranium lên mức chưa từng có là 60%, chỉ còn cách một bước so với ngưỡng 90% để chế tạo bom nguyên tử.
Năm 2025, khi ông Trump trở lại nắm quyền, kho uranium làm giàu của Iran tăng trưởng với tốc độ nhanh nhất kể từ khi IAEA bắt đầu theo dõi và công bố số liệu.
 |
| Mô hình tên lửa Iran tại Tehran, Iran được chụp hôm 27/4. Ảnh: WANA. |
11 tấn uranium đang đâu?
Tháng 6/2025, trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày, Mỹ ném bom các cơ sở làm giàu của Iran tại Natanz và Fordow, cùng các đường hầm lưu trữ uranium ở Isfahan.
Một tháng sau, Iran đình chỉ hợp tác với IAEA, chấm dứt cơ chế giám sát quốc tế tại tất cả cơ sở làm giàu hạt nhân. Không có thanh sát viên tại chỗ, dù vệ tinh vẫn tiếp tục theo dõi từ quỹ đạo, vị trí thực tế của kho 11 tấn uranium vẫn chưa thể xác định.
Do có tính phóng xạ và độc hại, một phần kho dự trữ vẫn đang bị che giấu hoặc chôn vùi dưới đống đổ nát chiến tranh, khiến việc tiếp cận hay tiêu hủy chúng rất khó khăn. Thậm chí ngay cả việc xác nhận sự tồn tại của uranium cũng là thách thức.
Chuyên gia đánh giá ngay cả khi khai quật được số uranium, Iran vẫn cần thêm nhiều tháng và có thể hơn một năm để chuyển hóa nguyên liệu thô thành đầu đạn hoàn chỉnh. Như vậy, vào thời điểm chiến sự nổ ra với Mỹ, Iran chưa tạo ra mối đe dọa hạt nhân ngay lập tức.
 |
| Các cơ sở hạt nhân của Iran. Đồ họa: Al Jazeera. |
Chính quyền Trump khẳng định vệ tinh Mỹ đang theo dõi được lượng uranium bị chôn vùi sâu dưới lòng đất, và rằng kho này gần như vô dụng với Iran do hệ thống cơ sở hạt nhân cùng đội ngũ nhân lực kỹ thuật của nước này đã bị phá hủy trên diện rộng.
Nếu vị trí kho uranium là ẩn số với Mỹ, với Iran đó lại là đòn bẩy trong đàm phán. Ngoài ra, Iran hiện còn một “lá bài” khác trong vấn đề hạt nhân, đó là việc không ai biết chắn về vị trí chính xác của một cơ sở làm giàu mới mà Tehran vốn định công bố ngay trước khi nổ ra cuộc chiến 12 ngày với Israel hồi tháng 6 năm ngoái.
Các nhà phân tích hiện cho rằng Iran có thể đã xây dựng cơ sở này trong mạng lưới đường hầm trên núi liền kề khu công nghiệp rộng lớn tại Isfahan. Đây cũng là khu vực được cho là nơi lưu trữ phần lớn kho uranium của nước này, làm dấy lên khả năng Iran sở hữu cơ sở công nghiệp nằm sâu dưới lòng đất có thể tiếp tục hoạt động làm giàu nhiên liệu.
Mỗi cơ sở làm giàu uranium có thể chỉ “có quy mô tương đương một siêu thị nhỏ”, vì vậy địa hình đồi núi của Iran tạo ra nhiều nơi để che giấu hoạt động hạt nhân bí mật, ông Matthew Bunn, chuyên gia hạt nhân tại Harvard, nhận định.
