Ai chi phối thị trường giám định kim cương ở Việt Nam?

Thị trường giám định kim cương là "cuộc chơi" khép kín của các doanh nghiệp lớn. Ảnh: Pexels.

Thị trường kim cương tại Việt Nam đang đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin khi liên tiếp các vụ lùm xùm diễn ra. Đặc biệt sau khi ông Đặng Ngọc Thảo - nguyên Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab), công ty con của PNJ - bị khởi tố và bắt tạm giam do liên quan đường dây buôn lậu kim cương.

Cả P-Lab và PNJ sau đó đã lên tiếng khẳng định vụ việc thuộc trách nhiệm pháp lý của cá nhân ông Thảo. Kim cương do doanh nghiệp kinh doanh đều được kiểm định theo chuẩn GIA, có thể truy xuất các thông số kỹ thuật của từng viên theo yêu cầu.

Sự kiện này tiếp nối chuỗi biến động kéo dài từ giai đoạn cuối tháng 4 năm nay khi hàng loạt thương hiệu kim cương như Kim Lý, Ngọc Đoàn bị gọi tên về chất lượng, sau đó nhiều cửa hàng kim cương lớn tại TP.HCM cũng bất ngờ đồng loạt "cửa đóng then cài", các website bán hàng ngưng hoạt động.

Sự thống trị của các doanh nghiệp vàng bạc đá quý

Nhìn lại lịch sử, thị trường kiểm định đá quý Việt Nam đã hình thành từ năm 1995 với sự xuất hiện của các đơn vị công lập như Phòng Giám định Đá quý REXCO (sau là Trung tâm Nghiên cứu Địa chất - Đá quý - RGG). Tuy nhiên, cục diện thương mại hóa chỉ thực sự hình thành vào năm 1996, khi PNJ thành lập P-Lab.

P-Lab không chỉ là đơn vị đầu tiên đạt chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025 tại Việt Nam, mà còn tiên phong áp dụng công nghệ khắc mã số laser trên cạnh kim cương - thứ được ví như "mã định danh" bất biến của mỗi viên đá quý.

Giá trị của một viên kim cương không chỉ nằm ở kích thước hay độ tinh khiết mà còn được quyết định bởi niềm tin. Và niềm tin ấy được xây dựng thông qua hệ thống chứng nhận của các công ty giám định. Ảnh: Công an tỉnh Thanh Hóa.

Với đỉnh cao thị phần giám định kim cương có lúc lên tới 70% toàn quốc, xử lý hơn 10.000 sản phẩm mỗi tháng bao gồm cả những viên kim cương trị giá hàng triệu USD, chứng thư của P-Lab dần trở thành một trong những giấy chứng nhận được người tiêu dùng tin tưởng.

Sự thành công của P-Lab cũng là tiền đề vạch ra một công thức mà sau đó nhiều đại gia vàng bạc đá quý khác áp dụng để hoàn thiện chuỗi giá trị khép kín của mình.

Cụ thể, Tập đoàn DOJI sở hữu DOJILAB (tiền thân là Trung tâm giám định Vàng bạc đá quý DOJI, thành lập năm 2009). Doanh nghiệp này vận hành cả mảng giám định lẫn đào tạo. SJC thì nắm giữ 49% cổ phần tại Rồng Vàng LAB (thành lập 2005), đóng vai trò "người gác cổng" chất lượng đầu vào và đầu ra cho các sản phẩm vàng, trang sức kim cương của thương hiệu vàng quốc gia.

Rủi ro về kiểm định

Ngoài các đơn vị kể trên, Sacombank cũng sở hữu Sacombank-SBJ (vận hành từ 2009), kết hợp kiểm định với phát triển trang sức phong thủy. Agribank hiện diện qua GIV (Trung tâm Nghiên cứu và Giám định Đá quý) thuộc CTCP Vàng bạc Đá quý Asean.

Bên cạnh các "ông lớn", thị trường những năm gần đây chứng kiến sự phân mảnh với các đơn vị quy mô nhỏ hơn (vốn điều lệ chỉ khoảng 1 tỷ đồng) như CTCP Kiểm định Kim cương và Đá quý Thiên nhiên Việt Nam - VDG (thành lập 2018), CTCP Nghiên cứu và Giám định Đá quý An Đông - AD Lab (thành lập 2023), hay Viện Nghiên cứu Đá quý và Vàng VINAGEMS (IGG).

Đáng chú ý, lãnh đạo của các đơn vị nhỏ này thường cũng đồng thời đứng tên sở hữu hoặc điều hành các doanh nghiệp kinh doanh trang sức tư nhân.

Với cục diện thị trường kiểm định kim cương Việt Nam kể trên, hiện phần lớn thị phần giám định kim cương, đá quý đang nằm trong tay các công ty thành viên của các "ông lớn" vàng bạc đá quý.

Điều này trái ngược hoàn toàn so với thế giới, khi các tổ chức kiểm định quyền lực nhất như GIA (Viện Đá quý Mỹ), HRD Antwerp hay Viện đá quý quốc tế (IGI) đều vận hành theo mô hình tổ chức phi lợi nhuận hoặc tập đoàn độc lập tuyệt đối.

Nguyên tắc không kinh doanh thứ mình kiểm định và không kiểm định thứ mình kinh doanh được duy trì tại các đơn vị kiểm định quốc tế. Sự tách bạch hoàn toàn về mặt lợi ích này là bộ lọc cốt lõi nhất để đảm bảo tính khách quan và bảo vệ người tiêu dùng khi mua các sản phẩm kim cương, đá quý giá trị cả triệu USD.