17 năm phiên âm 'Truyện Kiều', nghiên cứu hơn 30 phiên bản tác phẩm

Nhân kỷ niệm 260 năm ngày sinh đại thi hào Nguyễn Du (1765-1820), ấn bản đặc biệt Kim Vân Kiều mới được giới thiệu tới bạn đọc. Ấn bản này có sự kết hợp Kim Vân Kiều do học giả Nguyễn Văn Vĩnh dịch và chú giải ra quốc ngữ, kèm minh họa nhân vật theo bản in năm 1923, cùng bộ tranh Kiều chưa từng công bố của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm.

Nhiều câu chuyện về 2 bậc trí thức đã được chia sẻ thêm bởi giới nghiên cứu, gia đình học giả Nguyễn Văn Vĩnh và họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm tại buổi ra mắt sách ngày 10/1.

Sự kiện ra mắt ấn bản đặc biệt Kim Vân Kiều. Ảnh: Nhã Nam.

"Nâng lên đặt xuống" từng chữ khi phiên âm Truyện Kiều

Ông Nguyễn Văn Vĩnh đã phiên âm Truyện Kiều ra chữ Quốc ngữ lần đầu từ năm 1906, khi ông mới 24 tuổi. Theo GS.TS Trần Đình Sử, khi miền Nam đã có một số bản phiên âm Truyện Kiều bằng chữ Quốc ngữ từ cuối thế kỷ XIX, bản phiên âm của Nguyễn Văn Vĩnh là bản Truyện Kiều chữ Quốc ngữ đầu tiên được phát hành tại miền Bắc.

Đối với ông Nguyễn Văn Vĩnh, việc phiên âm Truyện Kiều ra chữ Quốc ngữ không chỉ góp phần lan tỏa tác phẩm của đại thi hào, mà quan trọng hơn là truyền bá chữ Quốc ngữ. Ông từng nói “Nước Nam ta sau này hay dở là ở chữ Quốc ngữ”. Bằng cách đưa tác phẩm quốc hồn quốc túy, được dân chúng yêu mến tới thuộc lòng này sang chữ Quốc ngữ, ông đã giúp ngôn ngữ này tiếp cận nhân dân một cách hiệu quả nhất.

Nguyễn Văn Vĩnh đã phiên âm, biên soạn Kim Vân Kiều trong 17 năm, với một sự công phu, tỉ mẩn trong việc chỉnh sửa, chọn lọc từ ngữ. Ảnh: Nhã Nam.

Nguyễn Văn Vĩnh đã phiên âm, biên soạn Kim Vân Kiều trong 17 năm, với một sự công phu, tỉ mẩn trong việc chỉnh sửa, chọn lọc từ ngữ. Ông liên tục thay đổi các chữ cổ, khó hiểu với đại chúng, thay vào đó bằng những từ ngữ có tính văn chương và hiện đại hơn. Đôi khi chỉ một hai con chữ thay đổi đã làm cả câu thơ đổi thay sắc thái.

Ngược dòng lại bối cảnh khi Nguyễn Văn Vĩnh biên soạn Kim Vân Kiều, có hàng chục dị bản cả chữ Nôm và chữ Quốc ngữ của Truyện Kiều đang lưu hành. Ông đã tham khảo các dị bản này để liên tục chỉnh sửa Kim Vân Kiều, chọn chữ, chọn cả dấu câu. Chẳng hạn, ở bản in năm 1913, ông phiên âm câu thứ hai là “Chữ tài chữ mệnh khéo là cợt nhau” và thích chữ “cợt”, nhưng sang bản Kiều năm 1923, ông đã sửa thành “ghét nhau”. Hoặc ở bản 1923, ông phiên âm câu 115 là “Bóng chiều đã ngả, dặm hòe còn xa”, thì sang bản 1933 ông đã sửa thành “dặm về còn xa”.

Theo các nhà nghiên cứu, ông Nguyễn Văn Vĩnh có thể đã tham khảo tới 35 bản Kiều khác nhau trong quá trình biên soạn Kim Vân Kiều.

Theo GS.TS Trần Đình Sử, việc chú thích của ông Nguyễn Văn Vĩnh cũng có những điều đặc biệt, mang nét tính cách riêng của phiên bản này. Các bản Kiều khác có số lượng chú thích từ 900-2000 chú thích. Tuy nhiên, có thể Nguyễn Văn Vĩnh cũng đồng tình với quan điểm của Tản Đà, cho rằng chú thích quá nhiều sẽ làm “nát” Truyện Kiều, nên giới hạn lại chỉ còn khoảng hơn 300 chú thích. Theo GS.TS, chú giải của ông Nguyễn Văn Vĩnh có sự uyên bác, nhưng tinh giản, tập trung giải nghĩa sâu sắc thay vì đi quá sâu vào điển tích.

Có những chú thích, lý giải chọn lọc từ của Nguyễn Văn Vĩnh rất đáng chú ý và thú vị, như một cách đối thoại với người đọc. Nhà phê bình Mai Anh Tuấn lấy ví dụ về câu “sầu đong càng lắc càng đầy”, trong khi các bản Kiều khác ghi “sầu đong càng khắc càng đầy” - “khắc” trong “thời khắc”. Tuy nhiên, ông Nguyễn Văn Vĩnh đã chú rằng: “đong gạo, đong thóc càng lắc thì càng vơi xuống, mà đong cái sầu thì càng lắc lại càng sầu thêm”. Hoặc câu “ba thu dồn lại một ngày dài ghê”, bản của ông Nguyễn Văn Vĩnh lại ghi “ba thu dọn lại một ngày dài ghê”.

Sự tỉ mẩn và công phu này của ông Nguyễn Văn Vĩnh tiếp tục được kế thừa trong bản dịch Truyện Kiều của ông ra Pháp. Từ bản dịch của ông, các dịch giả đã tiếp tục dịch Truyện Kiều sang tiếng Đức, tiếng Nhật, tiếng Trung… và góp phần làm Truyện Kiều trở thành một tác phẩm nổi tiếng của Việt Nam trên văn đàn quốc tế như hiện nay.

Bộ tranh mang hồn Việt của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm

Ấn phẩm cũng có sự góp mặt của bộ tranh Kiều gồm 26 bức chưa từng công bố của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm (1922-2016). Là một trong bộ tứ thứ hai của mỹ thuật Việt Nam hiện đại (Sáng, Nghiêm, Liên, Phái), danh họa Nguyễn Tư Nghiêm đã dành nhiều năm sáng tác tranh Kiều.

Ông Lương Xuân Đoàn - Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam - nhận định rằng danh họa Nguyễn Tư Nghiêm có cách thả màu rất đặc biệt, ông thả màu trước rồi mới thả nét sau, đầy năng lượng cảm xúc. “Ta như nghe được tiếng thổn thức của cây cỏ, thiên nhiên Việt trong bộ tranh Kiều của Nguyễn Tư Nghiêm vậy”, ông Lương Xuân Đoàn nói.

Chia sẻ thêm trong một phỏng vấn, ông Lương Xuân Đoàn cho rằng bộ tranh của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm “phá" được ám ảnh vẽ người phụ nữ Việt giống phong cách Trung Quốc trong các thập kỷ trước.

“Những thập kỷ trước, rất nhiều bộ Kiều ra đời, rất nhiều tranh minh họa Kiều khác nhau, nhưng lại bị ám ảnh cái lối vẽ những người đàn bà Việt, những cô Kiều, hay cô Vân theo phong cách của Trung Quốc. Chỉ riêng danh họa Nguyễn Tư Nghiêm phá ra được”, ông nói.

Ông Lương Xuân Đoàn còn chỉ ra bộ tranh của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm thừa hưởng những tinh hoa của nghệ thuật đình chùa làng Việt, đồng thời mang cả nghiền ngẫm của danh họa về phong thủy, thế giới tâm linh người Việt.

Một bức tranh của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm trong cuốn sách. Ảnh: Nhã Nam.

Bà Nguyễn Thu Giang - vợ danh họa Nguyễn Tư Nghiêm, con gái nhà văn Nguyễn Tuân - cho biết danh họa đã nhiều lần mang ra định sửa lại, vẽ thêm bộ tranh Kiều nhưng không được, có vẽ được ông cũng xé luôn tác phẩm. Bà Nguyễn Thu Giang cho rằng bộ tranh đã được ông sáng tác trong lúc danh họa có nhiều nỗi niềm trong tinh thần và chịu sự cô đơn, nên ở giai đoạn đó mới “thấm”, mới vẽ được bộ tranh này đúng ý.

Bộ tranh của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm không chỉ là tranh minh họa cho Kim Vân Kiều của Nguyễn Văn Vĩnh, mà là những tác phẩm mỹ thuật độc lập. Cuốn sách là một cuộc hội ngộ kỳ khôi giữa hai tâm hồn lớn, tạo nên một kho báu văn hóa cho thế hệ mai sau.