Ba bản 'Truyện Kiều' minh họa công phu ra mắt bạn đọc

Đoạn trường tân thanh, hay thường được biết đến với tên gọi Truyện Kiều của Nguyễn Du là truyện thơ Nôm viết theo thể lục bát. Dẫu cốt truyện dựa theo tác phẩm văn xuôi Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc), nhưng sáng tạo của Nguyễn Du là không thể phủ nhận. Kiệt tác của đại thi hào mang đậm tinh thần, cốt cách, chuyên chở tâm tư, nguyện vọng của người Việt, do đó mà đi sâu vào đời sống toàn dân.

Hai trăm năm qua, Truyện Kiều có một lịch sử in ấn, phiên âm, dịch thuật, chú thích, chú giải cũng như tiếp nhận, nghiên cứu, đánh giá vừa phong phú, phức tạp vừa nhiều thành tựu; được dịch từ thơ Nôm của Nguyễn Du ra thơ chữ Hán theo các thể lục bát, song thất lục bát, thất ngôn bát cú...; và sau đó là dịch sang các ngoại ngữ tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Nhật, tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Thái, tiếng Hàn...

Mặt khác, trong sinh hoạt văn hóa nảy sinh các hình thức đề Kiều, vịnh Kiều, hát Kiều, đố Kiều, bói Kiều, lẩy Kiều, tập Kiều; chuyển thể thành các thể loại văn học nghệ thuật khác nhau như phú, diễn ca, tuồng, chèo, kịch... Truyện Kiều cũng là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm hội họa.

Nhân kỷ niệm 260 năm ngày sinh đại thi hào Nguyễn Du (theo dương lịch là 3/1/1766 - 3/1/2026), nhiều ấn bản Truyện Kiều minh họa đặc sắc đã được giới thiệu đến bạn đọc.

Truyện Kiều hội bản dựng lại dựa trên ấn bản Truyện Kiều hội bản năm 1894. Ảnh: Thái Hà.

Truyện Kiều hội bản

Ấn bản Truyện Kiều hội bản (Truyện Kiều có tranh minh họa; Dương Trung Dũng, Nguyễn Tài Linh, Hoàng Ngọc Cương và Nguyễn Đức Bá phiên âm, dịch chú) dựng lại dựa trên ấn bản Truyện Kiều hội bản năm 1894 lưu trữ tại Thư viện Anh Quốc, có giả thiết cho rằng do vua Tự Đức thực hiện (dòng chữ đỏ thể hiện phần tóm lược có thể là “châu phê” của vua Tự Đức).

Bố cục trình bày trang thống nhất theo quy cách gồm 6 yếu tố: câu dẫn, số tờ, tóm lược nội dung chính của đoạn trích (viết bằng mực son), phần thơ chính văn Truyện Kiều, phần chú giải và tranh minh họa nội dung đoạn trích. Tổng cộng có 146 bức tranh vẽ bằng mực nho cực kỳ chi tiết.

Truyện Kiều hội bản có số lượng chú thích, chú giải phong phú, đa dạng, nhiều chú giải độc đáo, khoảng 705 lời chú giải, trong đó khoảng 513 chú thích chú giải về xuất xứ, khoảng 127 lời chú thích giảng giải về chữ nghĩa câu Kiều, 1 lời khảo dị và 64 lời phê (nguyên phê, cổ phê, phê vân).

Bên cạnh ấn bản phổ thông bìa cứng, Truyện Kiều hội bản còn có hai ấn bản thủ công cho người sưu tầm in hai màu trên giấy mỹ thuật định lượng 120g.

Truyện Kiều hội bản 2025 có 2 ấn bản đặc biệt: bản sơn mài Truyện Kiều - Tiết thanh minh, trong dịp hội Đạp Thanh (trái) và Truyện Kiều: Họa tiết rồng thêu trên vải gấm. Ảnh: Thái Hà.

161 bản sơn mài Truyện Kiều - Tiết thanh minh, trong dịp hội Đạp Thanh lấy cảm hứng từ bức hoạ cùng nội dung. Sơn mài được lựa chọn cho ấn bản này không chỉ vì vẻ đẹp bề mặt, mà vì tính thời gian ẩn chứa trong từng lớp sơn. Trong quá trình tạo tác, nhũ vàng và vỏ trứng được sử dụng như những điểm nhấn ánh sáng ẩn hiện dưới các lớp sơn mài. Bìa sách đồng thời là hộp bảo vệ, được hoàn thiện thủ công với độ tỉ mỉ cao.

100 bản Truyện Kiều: Họa tiết rồng thêu trên vải gấm mang tinh thần của triều đại và lịch sử. Bìa sách thêu tay ánh chỉ kim và sắc đỏ - vàng trên vải gấm tạo bề mặt nổi, với hình tượng rồng thân dài, vảy nhỏ, mây vờn, dáng uy nghiêm.

Truyện Kiều (Nguyễn Công Hoan minh họa)

Ấn bản Truyện Kiều do họa sĩ Nguyễn Công Hoan minh họa). Ảnh: NXB Kim Đồng.

Hoạ sĩ Nguyễn Công Hoan được biết đến với phong cách vẽ tranh mang chiều sâu cổ điển cùng cách sử dụng màu sắc độc đáo. Anh là họa sĩ từng tham gia nhiều dự án tác phẩm kinh điển của Nhà xuất bản Kim Đồng như loạt sách thuộc bộ Tranh truyện dân gian Việt Nam, artbook Truyền kỳ mạn lục…

Với hơn 40 tranh minh họa, họa sĩ Nguyễn Công Hoan mang tới cho tác phẩm bất hủ Truyện Kiều một diện mạo mới. Tranh vẽ sử dụng tông màu chủ đạo là vàng và xanh lá, khắc họa những tình tiết chính trong mỗi phần truyện: Thúy Kiều và Thúy Vân đánh đàn, thưởng hoa; hai chị em đi lễ Thanh minh; Kiều gặp Kim Trọng…

Theo Nhà xuất bản Kim Đồng, họa sĩ Nguyễn Công Hoan dành nhiều thời gian tìm cách thức thể hiện tranh phù hợp với không khí, bối cảnh của truyện, sau đó dành hơn hai năm để hoàn thiện. Có những tranh anh đã vẽ nhiều phiên bản, sửa chữa nhiều lần trước khi chọn ra bản ưng ý nhất. Các bức tranh đều vẽ trên từng trang xuyến chỉ mỏng tang, có lúc phải hong giấy dưới đèn để khô và tránh bị loang mực.

Kim Vân Kiều (Nguyễn Văn Vĩnh dịch và chú giải, tranh Kiều của Nguyễn Tư Nghiêm)

Ấn bản Kim Vân Kiều mới kết hợp Kim Vân Kiều do học giả Nguyễn Văn Vĩnh dịch và chú giải ra quốc ngữ kèm minh họa nhân vật theo bản in năm 1923 và bộ tranh Kiều chưa từng công bố của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm.

Nguyễn Văn Vĩnh đã phiên âm, chú giải và ấn hành Kim Vân Kiều chữ quốc ngữ ở Hiệu Ích Ký năm 1913 và sau đó tái bản có hiệu chỉnh vào các năm 1915, 1923 và 1933.

Ấn bản Kim Vân Kiều năm 2025 có bìa áo (trái) và in cạnh nhũ. Ảnh: Nhã Nam.

Ấn bản Kim Vân Kiều năm 2025 tái bản dựa trên bản Kim Vân Kiều in lần thứ bảy năm 1923 của Hiệu Ích Ký (Hà Nội). Theo đơn vị xuất bản, bản Kim Vân Kiều của Nguyễn Văn Vĩnh qua nhiều năm đã in có lẽ đến cả vạn bản, được yêu thích bởi lối phiên âm sáng rõ, cùng hệ thống chú giải uyên bác nhưng tiết chế, giúp độc giả quốc ngữ cảm nhận đúng tài năng, nghệ thuật thơ của Nguyễn Du.

Ấn bản 2025 còn giới thiệu bộ tranh Kiều gồm 26 bức chưa từng công bố của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm (1922-2016) vẽ trên giấy dó, bằng chất liệu than chì, bột màu hoặc sơn dầu. Là cây đại thụ của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Nguyễn Tư Nghiêm đã dành nhiều năm sáng tác tranh Kiều, xem đây như một không gian để đối thoại giữa truyền thống nghệ thuật, tinh thần hiện đại và ngôn ngữ tạo hình đậm cá tính cá nhân, từ đó mang đến cho công chúng cách “đọc Kiều bằng hình ảnh” đầy sáng tạo và độc đáo.

Điểm nổi bật trong tranh Kiều của Nguyễn Tư Nghiêm là không đi theo lối minh họa trực tiếp cốt truyện, mà khai thác chiều sâu tâm lý, tính cách và cảm xúc của mỗi nhân vật, tình huống, sự việc trong Truyện Kiều; biểu đạt được những mỹ cảm, tính cách, tâm hồn con người Việt Nam trong tranh.

Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn nhận định họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm đã "bắt hướng, bắt nét, bắt hình không sai một chút nào" để vẽ nên Kiều của riêng mình, chứ không đơn thuần là minh họa tác phẩm. Chỉ bằng phong cách dung dị thả nét thoải mái mà các nhân vật trong Truyện Kiều hiện lên sống động, người xem dễ dàng phân biệt.