Lực lượng thu gom phế liệu phi chính thức tại Việt Nam ước tính lên tới hàng triệu người, đóng vai trò quan trọng trong việc thu hồi vật liệu đã qua sử dụng và đưa trở lại chuỗi sản xuất. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động thu gom vẫn diễn ra dưới hình thức lao động tự do, với nhiều hạn chế về điều kiện làm việc và khả năng tiếp cận các chính sách an sinh xã hội.
Tại sự kiện "Những Chiến binh xanh - Người giữ nhịp vòng tuần hoàn" do Unilever Việt Nam và VietCycle phối hợp tổ chức mới đây, ông Nguyễn Thi, Giảng viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường, cho biết theo tính toán, Việt Nam có khoảng 1 triệu người làm nghề thu gom phế liệu. Một ước tính khác của Ngân hàng Thế giới cho rằng quy mô lực lượng này có thể lên tới 3 triệu người.
Người thu gom ve chai gặp nhiều khó khăn, rủi ro
Theo chuyên gia, lực lượng thu gom phi chính thức chính là một trong những mắt xích giúp chuyển đổi mô hình tiêu dùng và thải bỏ truyền thống sang kinh tế tuần hoàn.
Thay vì đưa toàn bộ vật liệu đã qua sử dụng đến các bãi chôn lấp hoặc cơ sở xử lý rác, người thu gom phế liệu phân loại, tập kết và chuyển giao cho các đầu mối tái chế. Qua đó, nhiều loại vật liệu như nhựa, giấy, kim loại có thể tiếp tục được sử dụng làm nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Tuy nhiên, khác với công nhân vệ sinh môi trường, người thu gom phế liệu tự do thường phải bỏ vốn để mua lại vật liệu đã qua sử dụng, sau đó bán cho các cơ sở thu mua hoặc tái chế.
Phần lớn lao động trong lĩnh vực này chưa có hợp đồng lao động, chưa được bảo đảm đầy đủ các chế độ bảo hiểm, trong khi thu nhập phụ thuộc nhiều vào biến động giá phế liệu.
Theo ông Nguyễn Thi, sự thiếu cân bằng về thông tin giá cả, điều kiện lao động thô sơ và những rủi ro đối với sức khỏe là các vấn đề cần được quan tâm khi phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn.
 |
| Ông Nguyễn Thi, Giảng viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường, chia sẻ tại sự kiện. Ảnh: BTC. |
Những khó khăn của lực lượng thu gom phi chính thức cũng được ghi nhận qua hoạt động khảo sát của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP).
Đại diện UNDP cho biết tổ chức này đã trao đổi, khảo sát khoảng 12.000 người thu gom phế liệu tại một số địa phương, trong đó có Bắc Ninh và Nghệ An, nhằm tìm hiểu điều kiện lao động, sinh kế và những rủi ro mà họ đang đối mặt.
Kết quả ghi nhận nhiều lao động chưa có bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp, thu nhập bấp bênh và phụ thuộc đáng kể vào giá thu mua phế liệu.
Thời gian làm việc thường kéo dài, trong khi không ít người vẫn tiếp tục công việc khi đã trên 60 tuổi.
Đáng chú ý, phụ nữ chiếm tỷ trọng lớn trong lực lượng thu gom phi chính thức. Với nhiều người, hoạt động thu gom và phân loại phế liệu không chỉ góp phần thu hồi tài nguyên mà còn là nguồn sinh kế để duy trì cuộc sống gia đình.
Theo đại diện UNDP, phát triển chuỗi cung ứng có trách nhiệm không chỉ là nâng cao hiệu quả thu gom, tái chế mà còn phải bảo đảm điều kiện làm việc an toàn, cải thiện sinh kế và ghi nhận đóng góp của người lao động.
Hơn 40.000 tấn rác thải nhựa được đưa vào chuỗi thu gom
Trong bối cảnh hoạt động thu gom phế liệu đang giữ vai trò quan trọng đối với kinh tế tuần hoàn, một số doanh nghiệp cũng triển khai các mô hình kết nối lực lượng thu gom phi chính thức với chuỗi tái chế.
Tính đến nay, dự án "Hồi sinh rác thải nhựa - The Plastic Reborn" do Unilever Việt Nam và CTCP VietCycle phối hợp thực hiện từ năm 2021 đã thu gom hơn 40.000 tấn rác thải nhựa sau 6 năm triển khai.
Theo thông tin công bố, dự án đồng thời duy trì các hoạt động hỗ trợ khoảng 3.000 lao động thu gom phi chính thức tại nhiều địa phương trên cả nước.
Các chương trình hỗ trợ tập trung vào nhu yếu phẩm, đồ bảo hộ lao động, bảo hiểm và cải thiện điều kiện làm việc cho lực lượng thu gom.
 |
| Chủ tịch VietCycle cho biết hoạt động thu gom phế liệu là một công đoạn quan trọng trong chuỗi kinh tế tuần hoàn. Ảnh: BTC. |
Ông Hoàng Đức Vượng, Chủ tịch HĐQT CTCP VietCycle, cho rằng lực lượng thu gom phế liệu phi chính thức đang đảm nhận một công đoạn quan trọng trong chuỗi kinh tế tuần hoàn, dù những đóng góp của họ chưa phải lúc nào cũng được nhìn nhận đầy đủ.
Theo ông, đằng sau những chuyến xe thu gom phế liệu hàng ngày không chỉ là hoạt động mưu sinh mà còn là quá trình đưa các vật liệu đã qua sử dụng trở lại chuỗi sản xuất. Việc thu hồi chai nhựa, túi nhựa và các vật liệu cũ góp phần giảm lượng chất thải ra môi trường, đồng thời tiết kiệm tài nguyên thông qua hoạt động tái chế.
Lãnh đạo VietCycle nhấn mạnh để một sản phẩm nhựa đã qua sử dụng có cơ hội được tái chế, trước hết phải có người nhận ra giá trị của vật liệu, thu gom và chuyển đến những đầu mối phù hợp. Vì vậy, lực lượng thu gom tự do được doanh nghiệp xác định là những người đồng hành thiết yếu trong quá trình phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn đối với rác thải nhựa.
Trong thời gian tới, VietCycle sẽ tiếp tục phối hợp với Unilever Việt Nam phát triển mạng lưới thu gom, tăng cường kết nối giữa các khâu thu gom, phân loại và tái chế. Đồng thời, doanh nghiệp định hướng huy động thêm nguồn lực để hỗ trợ người lao động về kiến thức, an toàn lao động và phúc lợi, qua đó góp phần cải thiện điều kiện làm việc của lực lượng thu gom phi chính thức.
Đối với UNDP, tổ chức đã triển khai các hoạt động hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý tại các cơ sở thu mua phế liệu, tập huấn an toàn lao động, nhận diện và xử lý ban đầu các rủi ro nghề nghiệp.
Một số cơ sở cũng được hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn để cải thiện hoạt động kinh doanh, từng bước chuyển đổi phương thức quản lý dữ liệu, hóa đơn và đáp ứng các quy định hiện hành.
Ở góc độ chính sách, ông Nguyễn Thi cho rằng cần nghiên cứu tích hợp lực lượng thu gom phi chính thức vào hệ thống thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).
Theo đó, người thu gom có thể tham gia trực tiếp vào quá trình thu hồi bao bì, sản phẩm sau sử dụng, đồng thời có cơ hội tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ về điều kiện làm việc, an toàn lao động và an sinh xã hội.
Tri Thức - Znews giới thiệu độc giả Tủ sách kiến thức kinh tế với đa dạng cuốn sách, câu chuyện trong lĩnh vực kinh doanh, kinh tế. Là nguồn tư liệu cho những người quan tâm và muốn nâng cao kiến thức trong lĩnh vực kinh tế. Những cuốn sách, câu chuyện trong Tủ sách không chỉ đơn thuần là những tác phẩm của tri thức mà còn chứa đựng bí quyết, kinh nghiệm quý báu từ các tác giả, nhà quản lý có uy tín và kinh nghiệm lâu năm trong ngành.
Đọc sách không chỉ giúp người đọc tiếp cận những kiến thức mới mà còn giúp mở rộng tầm nhìn và phát triển bản thân. Tủ sách kiến thức kinh tế mong muốn lan tỏa tri thức trong lĩnh vực kinh doanh, đồng thời phát triển văn hóa đọc cho người Việt.
