Vì sao Tehran vẫn trụ vững sau đòn 'chặt đầu'?

Các cuộc tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel trong tuần qua đã gây ra tổn thất nghiêm trọng đối với bộ máy quân sự và chính trị của Iran. Hàng loạt quan chức cấp cao bị tiêu diệt, nhiều cơ sở chỉ huy bị phá hủy, trong khi các mục tiêu quân sự và cơ sở hạ tầng trên khắp lãnh thổ Iran liên tiếp bị đánh trúng.

Một bước ngoặt lớn xảy ra khi Lãnh tụ tối cao Iran, Ali Khamenei, thiệt mạng trong bối cảnh xung đột leo thang. Sự kiện này làm gián đoạn tiến trình chuyển giao quyền lực tại Tehran và đặt ra câu hỏi lớn về tương lai của hệ thống chính trị Iran trong bối cảnh chiến sự lan rộng khắp Trung Đông.

Hệ thống quyền lực vẫn duy trì khả năng kiểm soát

Dù chịu những tổn thất chưa từng có về nhân sự lãnh đạo và năng lực quân sự, các đánh giá ban đầu từ quan chức châu Âu và Arab cho thấy chính quyền Iran vẫn duy trì được quyền kiểm soát nhà nước.

Cuộc xung đột hiện đã tác động tới ít nhất 12 quốc gia tại Trung Đông. Tuy nhiên, sau gần một tuần giao tranh, chưa có dấu hiệu cho thấy cấu trúc quyền lực tại Tehran đang sụp đổ hoặc mất khả năng điều hành, theo Washington Post.

Infographic: Washington Post.

Một quan chức châu Âu cấp cao giấu tên, được tiếp cận các bản đánh giá tình báo, nhận định hệ thống kiểm soát của Iran vẫn vận hành ổn định. "Chưa phát hiện dấu hiệu nào cho thấy hệ thống Iran đang tan rã hay có hiện tượng đào ngũ. Không có gì cả. Hoàn toàn không", nguồn tin này nói.

Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cho rằng chiến dịch quân sự đã gây thiệt hại lớn cho tầng lớp lãnh đạo Iran: "Các lãnh đạo cấp cao của Iran đã chết, cái gọi là hội đồng có thể lựa chọn người kế nhiệm thì đã bị tiêu diệt, mất tích hoặc đang ẩn náu trong các boongke".

Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng khẳng định các cuộc tấn công đã loại bỏ "phần lớn những người mà Mỹ cho là có thể thay thế những thành viên chế độ vừa thiệt mạng".

Cố Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, trái với dự đoán của một số quốc gia trong khu vực trước khi xung đột nổ ra, Iran cho thấy mức độ ổn định cao hơn dự kiến. Một quan chức Arab cho biết nhiều nước vùng Vịnh từng cho rằng việc loại bỏ lãnh tụ tối cao có thể kích hoạt các cuộc biểu tình quy mô lớn.

"Chúng tôi đã chờ đợi các cuộc biểu tình trên đường phố, nhưng lại bất ngờ trước sự đoàn kết của người dân Iran", ông nói.

Tại Iran, các nguồn tin cho biết lực lượng an ninh nội địa và lực lượng bán quân sự Basij vẫn hoạt động bình thường. Các đơn vị này tăng cường tuần tra trên đường phố nhằm kiểm soát tình hình và ngăn chặn nguy cơ bất ổn.

Lá chắn từ chiến lược phân tầng

Một trong những yếu tố quan trọng giúp chính quyền Iran duy trì khả năng vận hành là cấu trúc lãnh đạo phân tầng được thiết kế từ trước nhằm đối phó với các cuộc tấn công "chặt đầu" nhằm vào giới lãnh đạo.

Theo một số quan chức châu Âu và Arab, hệ thống này cho phép nhiều cá nhân được chỉ định sẵn để thay thế ngay lập tức các vị trí quan trọng nếu lãnh đạo cấp cao thiệt mạng.

Đơn cử, sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Iran Aziz Nasirzadeh thiệt mạng trong các cuộc không kích, Majid Ebnelreza đã nhanh chóng được bổ nhiệm làm quyền bộ trưởng theo quyết định của Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian.

Bên cạnh đó, các đơn vị quân sự Iran được tổ chức theo mô hình phân tán nhằm hạn chế thiệt hại khi bị tấn công. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi từng đề cập đến cấu trúc này khi cho biết các đơn vị quân đội hoạt động "tách biệt" và hành động dựa trên "những chỉ thị chung được đưa ra từ trước".

Cái chết của cố Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei được cho là không làm suy suyển khả năng điều hành đất nước của chính quyền Iran hiện tại. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, quy mô chiến dịch không kích nhằm vào Iran được đánh giá là chưa từng có. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết hơn 2.000 mục tiêu bên trong lãnh thổ Iran đã bị tấn công chỉ trong vòng bốn ngày.

Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) cũng cho biết máy bay của họ đã thả hơn 4.000 đơn vị vũ khí xuống các mục tiêu tại Iran kể từ khi chiến dịch bắt đầu.

Các nhà phân tích cho rằng tổn thất quân sự của Iran là rất lớn. Gregory Brew, chuyên gia phân tích Iran tại Eurasia Group, nhận định phần lớn hải quân Iran, cùng một phần đáng kể kho tên lửa và năng lực sản xuất tên lửa của nước này đã bị phá hủy.

Tuy vậy, ông Brew cho rằng nhiều cuộc tấn công chủ yếu phá hủy cơ sở vật chất hơn là làm tê liệt hoàn toàn hệ thống. "Họ đang phá hủy rất nhiều tòa nhà nhưng phần lớn những tòa nhà đó có thể đã trống. Họ đang phá hủy cấu trúc vật lý của Cộng hòa Hồi giáo", ông Brew nói.

Các đánh giá tình báo cho rằng Iran đang chuẩn bị cho một cuộc xung đột kéo dài. Một quan chức châu Âu giấu tên nói với Washington Post rằng chiến lược của Tehran là sử dụng chiến tranh phi đối xứng nhằm gây thiệt hại đủ lớn để buộc Mỹ và các đồng minh phải tìm cách giảm leo thang.

"Người Iran hiểu rằng họ không thể đánh bại quân đội mạnh nhất thế giới", vị quan chức này nói. "Tuy nhiên, bằng chiến tranh phi đối xứng, họ có thể gây ra đủ thiệt hại để buộc Washington tìm kiếm lối thoát".

Dù vậy, các nhà quan sát cảnh báo rằng nếu xung đột kéo dài, mức độ thương vong và thiệt hại ở cả hai phía có thể gia tăng đáng kể.

"Chế độ này được xây dựng để tồn tại lâu dài, và họ sẽ không lặng lẽ biến mất", một quan chức châu Âu khác nhận xét.