Chỉ trong vòng một tuần, bản đồ an ninh toàn cầu bị vẽ lại bằng những quầng lửa. Không kích san phẳng cả khu phố và tổ hợp công trình. Tên lửa vút qua biên giới. Máy bay không người lái gieo rắc hủy diệt từ trên cao.

Tâm chấn là Iran, nhưng dư chấn lan từ Địa Trung Hải đến Ấn Độ Dương, từ không phận Trung Đông tới các tuyến hàng hải sống còn của kinh tế thế giới.

Đằng sau những đòn tấn công dồn dập ấy là cuộc đối đầu phức tạp giữa các nhân vật quyền lực và những tổ chức vũ trang nhiều tầng nấc, tạo nên một bức tranh chiến sự chồng lớp, khó lường.

Chiến sự ngày càng lan rộng

Sáng ngày 28/2 (giờ địa phương), Israel tuyên bố phát động chiến dịch mang tên "Sư tử gầm", phối hợp cùng chiến dịch "Cơn thịnh nộ dữ dội" của Washington với mục tiêu là “làm suy giảm năng lực của chính quyền Iran”.

Các cuộc không kích đã khiến nhiều nhân vật chủ chốt trong bộ máy lãnh đạo Iran thiệt mạng, bao gồm Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Những ngày tiếp theo, các đòn đánh tiếp tục nhắm vào những vị trí quyền lực khác, trong khi số thương vong tại nhiều quốc gia vẫn tăng lên.

Các địa điểm bị tấn công tại Iran từ ngày 28/2. Biểu đồ: CNN - Việt hóa: Phan Nhật.

Nhiều cơ sở trọng yếu của chính phủ và quân đội Iran đã bị tàn phá nghiêm trọng, sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự được đánh giá là tham vọng nhất nhằm vào Tehran trong nhiều thập kỷ.

Ảnh vệ tinh cho thấy mức độ tàn phá lớn nhưng đồng thời phản ánh độ chính xác đáng kể của vũ khí sử dụng: khu phức hợp mục tiêu bị san phẳng gần như hoàn toàn, song nhiều tòa nhà xung quanh vẫn còn nguyên vẹn.

Khu phức hợp của Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei cuộc tấn công ngày 28/2 cho thấy sự chính xác đáng kinh ngạc của các đòn không kích. Ảnh: Airbus.

Khu phức hợp tư pháp Iran. Ảnh: Vantor.

Trụ sở Bộ Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Ảnh: Vantor.

Đại học Quốc phòng Iran. Ảnh: Vantor.

Các hình ảnh cũng ghi nhận những đòn tấn công đầu tiên được biết đến nhằm vào một cơ sở hạt nhân Iran kể từ khi chiến dịch không kích chung Mỹ - Israel bắt đầu.

Theo Viện Khoa học và An ninh quốc tế, dữ liệu hình ảnh do công ty Vantor có trụ sở tại bang Colorado cung cấp cho thấy hai điểm ra vào của cơ sở làm giàu uranium ngầm tại Natanz đã trúng đòn tập kích. Khu phức hợp này từng bị Mỹ tấn công vào tháng 6 năm ngoái.

Nhà máy Làm giàu Nhiên liệu (FEP) ở Natanz là tổ hợp ngầm quy mô lớn, được thiết kế để lắp đặt tới 50.000 máy ly tâm – thiết bị dùng để làm giàu uranium phục vụ chương trình hạt nhân.

Hình ảnh vệ tinh cho thấy ba tòa nhà tại Nhà máy làm giàu uranium Natanz đã bị hư hại trong các cuộc không kích gần đây của Mỹ và Israel. Biểu đồ: CNN - Việt hóa: Phan Nhật.

Khi bị Mỹ và đồng minh tấn công, Iran thường mở rộng phản ứng ra toàn khu vực, nhắm vào những quốc gia có căn cứ hoặc hiện diện quân sự của phương Tây.

Những ngày gần đây, các đòn đáp trả đã ảnh hưởng tới Israel, Cyprus, Iraq, Kuwait, Bahrain, Qatar, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, trong đó có Dubai.

Iran tiến hành các đòn đáp trả vào Israel vào nhiều quốc gia Trung Đông - nơi đặt các căn cứ quân sự của Mỹ. Biểu đồ: CNN - Việt hóa: Phan Nhật.

Một căn cứ của Hải quân Mỹ ở thủ đô Manama, Bahrain đã bị tấn công, khiến nhiều hạng mục hạ tầng quân sự hư hại nghiêm trọng. Biểu đồ: CNN - Việt hóa: Phan Nhật.

Căn cứ không quân Ali Al Salem Air Base tại Kuwait - nơi đồn trú binh sĩ và máy bay Mỹ - đã bị tên lửa Iran tập kích. Biểu đồ: CNN - Việt hóa: Phan Nhật.

Các hình ảnh vệ tinh chụp cho thấy Iran đã gây thiệt hại đáng kể đối với nhiều căn cứ quân sự của Mỹ tại Trung Đông, bao gồm hạ tầng liên lạc và tình báo - những cấu phần then chốt bảo đảm khả năng chỉ huy, kiểm soát và phối hợp tác chiến của quân đội Mỹ trong khu vực. Biểu đồ: CNN - Việt hóa: Phan Nhật.

Không chỉ trên không, thế trận trên biển cũng siết chặt. Bản đồ quân sự cho thấy các tàu khu trục dưới quyền chỉ huy của Mỹ và chính quyền Tổng thống Donald Trump được triển khai dày đặc.

Hỏa lực hải quân Mỹ tại Trung Đông. Biểu đồ: AP - Việt hóa: Phan Nhật.

Sang ngày thứ năm, cuộc chiến với Iran đã vượt khỏi phạm vi Trung Đông. Một tàu ngầm Mỹ phóng ngư lôi đánh chìm tàu hải quân Iran ngoài khơi Sri Lanka, khiến ít nhất 87 người thiệt mạng. Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth cho biết đây là lần đầu kể từ Thế chiến II, một tàu ngầm Mỹ sử dụng ngư lôi để đánh vào tàu chiến đối phương.

Vị trí tàu chiến Iran bị ngư lôi từ tàu ngầm Mỹ tấn công tại ngoài khơi Sri Lanka. Biểu đồ: AP - Việt hóa: Lê Huyên.

Trong khi đó, việc NATO bị cuốn vào vòng xoáy xung đột đánh dấu một bước ngoặt đáng chú ý. Theo Ankara, một tên lửa Iran bay qua Iraq và Syria đã bị bắn hạ trên phía đông Địa Trung Hải. Căn cứ không quân Incirlik - nơi đồn trú lực lượng đáng kể của Mỹ - được cho là mục tiêu tiềm tàng, dù Tehran bác bỏ cáo buộc tấn công Thổ Nhĩ Kỳ.

Hàng không tê liệt

Chiến sự tại Iran đã tạo ra một cú sốc lớn cho ngành hàng không toàn cầu. Nhiều sân bay trọng yếu ở Trung Đông buộc phải đóng cửa hoặc hạn chế hoạt động, khiến mạng lưới bay quốc tế xáo trộn nghiêm trọng.

Các trung tâm trung chuyển như Dubai, Abu Dhabi và Doha chịu tác động nặng nề khi không phận khu vực bị đóng cửa sau các đợt không kích.

Hệ quả là hàng chục nghìn hành khách mắc kẹt tại nhiều thành phố từ Bali, Kathmandu đến Frankfurt. Dữ liệu từ FlightAware cho thấy bầu trời phía trên Iran, Iraq, Kuwait, Israel, Bahrain, UAE và Qatar gần như trống rỗng.

Đã hơn 11.000 chuyến bay dự kiến cất cánh từ các sân bay lớn tại 10 quốc gia đã bị hủy kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran hôm 28/2. Tính đến ngày 4/3, có 10 quốc gia đã đóng cửa toàn bộ hoặc một phần không phận kể từ sau các đợt không kích, theo Flightradar24.

Việc khu vực Trung Đông đều bị cấm bay đang gây thiệt hại lớn cho một số hãng hàng không. Biểu đồ: Reuters - Việt hóa: Phan Nhật.

Các hãng hàng không Á - Âu buộc phải bay vòng qua Kavkaz hoặc lệch xuống phía nam qua Ai Cập và bán đảo Arab, khiến thời gian hành trình dài hơn, tiêu tốn thêm nhiên liệu.

Trong bối cảnh giá dầu leo thang, chi phí vận hành tăng mạnh và nguy cơ giá vé tăng theo là điều khó tránh khỏi.

Sân bay quốc tế Dubai (UAE) - một trong những trung tâm trung chuyển hàng không nhộn nhịp nhất thế giới với mạng lưới kết nối 291 điểm đến - đã cắt giảm tới 87% số chuyến bay theo lịch kể từ ngày 28/2.

Tỷ lệ hủy chuyến cũng tăng vọt tại nhiều sân bay khác trong khu vực: khoảng 91% chuyến bay khởi hành từ Sharjah, tiểu vương quốc giáp Dubai, đã bị hủy, trong khi con số này tại Doha (Qatar) lên tới 93%.

Dù tình hình khu vực vẫn đầy bất ổn, một số sân bay bắt đầu khôi phục hoạt động từ ngày 4/3, trong đó có Dubai, Abu Dhabi và sân bay quốc tế King Khalid gần Riyadh (Saudi Arabia).

Eo biển Hormuz: “Nút thắt cổ chai” năng lượng toàn cầu

Eo biển Hormuz là tuyến đường biển hẹp ngoài khơi phía nam Iran, là cửa ngõ vận chuyển dầu thô chủ lực từ các quốc gia giàu dầu mỏ. Biểu đồ: Reuters - Việt hóa: Phan Nhật.

Mỗi khi Trung Đông biến động, đặc biệt tại Vùng Vịnh, câu chuyện dầu mỏ luôn là tâm điểm, nhất là khi Iran là một nhân tố chủ chốt.

Dòng chảy ổn định của dầu mỏ từ Vùng Vịnh sang châu Âu, Mỹ và châu Á qua tuyến hàng hải hẹp của Eo biển Hormuz đã biến nơi đây thành điểm trung chuyển dầu mỏ lớn nhất thế giới.

Sau khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công tham vọng nhất nhằm vào Iran trong nhiều thập kỷ, khả năng Tehran gây gián đoạn lưu thông qua eo biển này đã khiến thị trường toàn cầu chao đảo và thương mại bị siết nghẹt.

Giá dầu đã tăng vọt và các nhà phân tích dự báo sẽ duy trì ở mức cao trong những ngày tới, khi giới đầu tư tập trung đánh giá tác động của căng thẳng leo thang ở Trung Đông đối với nguồn cung đi qua eo biển.

Vận tải toàn cầu gián đoạn do nhiều tàu dầu hư hại cùng hơn 10% đội tàu container trên toàn thế giới kẹt ở eo biển Hormuz. Biểu đồ: Reuters - Việt hóa: Phan Nhật.

Nguồn cung dầu từ Trung Đông gián đoạn do chiến sự khiến giá dầu thô tăng vọt.

Tuy nhiên, hoạt động vận tải qua tuyến đường biển giữa Iran và Oman - nơi chiếm khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ toàn cầu cùng khối lượng khí đốt đáng kể - gần như tê liệt sau khi nhiều tàu bị tấn công trong các đòn trả đũa của Iran nhằm vào Mỹ và Israel.

Nguy cơ phong tỏa và mối đe dọa từ thủy lôi

Với vị thế chiến lược quan trọng, Iran tuyên bố đã đóng cửa tuyến hàng hải xuyên qua eo biển Hormuz. Hoạt động vận tải gần như ngừng trệ sau khi nhiều tàu bị tấn công bằng tên lửa và UAV trong các đòn đáp trả của Tehran.

Chiến sự khiến hơn 10% đội tàu container toàn cầu kẹt ở eo biển Hormuz, nhiều tàu dầu hư hại và các hãng từ chối bảo hiểm cho phương tiện qua đây.

Tàu chở sản phẩm dầu Stena Imperative treo cờ Mỹ bị hư hại do “tác động từ trên không” khi đang neo đậu tại Vịnh Ba Tư, chủ tàu Stena Bulk và đơn vị quản lý Crowley xác nhận một công nhân xưởng tàu đã thiệt mạng.

Ngày 1/3, tàu chở sản phẩm MKD VYOM treo cờ Quần đảo Marshall bị trúng đạn ngoài khơi Oman, khiến một thủy thủ thiệt mạng. Hai tàu chở dầu khác cũng bị hư hại. Cùng ngày, tàu tiếp nhiên liệu Hercules Star treo cờ Gibraltar bị tấn công ngoài khơi UAE nhưng đã quay trở lại neo đậu an toàn tại Dubai, toàn bộ thủy thủ đoàn vẫn an toàn.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định, eo biển Hormuz đang dần trở thành một mặt trận mới tại Trung Đông. Ngoài việc phong phong tỏa hay các cuộc tấn công trực tiếp bằng tên lửa và máy bay không người lái, Tehran còn có thể triển khai thủy lôi tại eo biển. Tình báo Mỹ ước tính Iran đang sở hữu tới 6.000 quả thủy lôi các loại, gồm thủy lôi trôi nổi, thủy lôi bám thân tàu, thủy lôi đáy và thủy lôi neo.

Theo bà Scarlett Suarez, chuyên gia phân tích tình báo cao cấp của Dryad Global (Anh), thủy lôi nổi và thủy lôi hải quân tạo ra mối đe dọa bất đối xứng nghiêm trọng trong vùng biển hẹp như Hormuz, nơi độ sâu nông và vị trí địa lý ven bờ của Iran cho phép triển khai nhanh chóng từ tàu cao tốc tấn công, tàu ngầm hoặc các phương tiện khác.

Dù chưa ghi nhận hoạt động rải thủy lôi quy mô lớn hay phát hiện chính thức nào trong giai đoạn khủng hoảng hiện nay, giới phân tích cho rằng nguy cơ sử dụng từng phần hoặc có chọn lọc vẫn hoàn toàn hiện hữu.