Vì sao Iran quyết 'sống còn' với Mỹ?

Người dân tụ họp tại lễ tang Thư ký Hội đồng An ninh Quốc Ali Larijani ở Tehran ngày 18/3. Ảnh: Reuters.

Trong vài tuần qua, Iran tổn thất nặng nề. Tehran hứng chịu các đòn tấn công gần như mỗi ngày từ Mỹ và Israel, mất mát những lãnh đạo cấp cao nhất, thiệt hại cơ sở hạ tầng, cùng khó khăn về kinh tế. Trong bối cảnh đó, Iran vẫn không hề tỏ thái độ nhượng bộ.

Bất chấp lời kêu gọi “đầu hàng vô điều kiện” của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Iran yêu cầu “hiện trạng” khu vực mới, bồi thường chiến tranh cùng sự thay đổi trong liên minh giữa các quốc gia Arab vùng Vịnh và Mỹ.

“Một thỏa thuận ngừng bắn chỉ hợp lý nếu đảm bảo chiến sự sẽ không tái diễn, thay vì tạo cơ hội cho đối phương khắc phục các vấn đề của mình rồi lại quay sang đánh chúng tôi”, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf nói.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục chiến đấu cho đến khi đối phương thực sự hối hận vì đã gây hấn, và cho đến khi các điều kiện chính trị và an ninh thích hợp được thiết lập trên thế giới và khu vực”, ông nói với hãng tin Al Araby Al-Jadeed.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi đề nghị cần có “giao thức mới” tại eo biển Hormuz hậu chiến sự, có tính đến lợi ích của Iran, và việc tàu thuyền di chuyển an toàn phải thực hiện “trong những điều kiện cụ thể”.

Giới phân tích cho rằng Tehran thậm chí có thể yêu cầu giải tỏa các tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài hoặc thu phí với các quốc gia sử dụng eo biển Hormuz.

“Tình hình eo biển Hormuz sẽ không thể trở lại như trước chiến sự”, ông Ghalibaf viết.

Kết quả có lợi cho "ngày hôm sau"

Sau hơn hai thập niên đàm phán, Mỹ và Israel đã tấn công Iran cuối tháng 2, ám sát Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và làm suy yếu nghiêm trọng bộ máy quân sự - dân sự của nước này.

Tehran nhanh chóng trả đũa. Nước này liên tục phóng hàng trăm tên lửa và máy bay không người lái vào các đồng minh Mỹ trong khu vực, đồng thời kiểm soát chặt chẽ eo biển Hormuz.

“Mục tiêu là chuyển hóa áp lực đó thành kết quả cho ‘ngày mai’. Iran đang tìm kiếm một tương lai không còn bị cô lập. Họ muốn là một phần của trạng thái cân bằng khu vực mới, khi sự ổn định của Tehran gắn liền với sự ổn định của vùng Vịnh Ba Tư và nền kinh tế toàn cầu”, Sina Toossi - nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế - cho biết.

Hiện trường một vụ tấn công vào tòa nhà dân cư ở Tehran, Iran hôm 16/3. Ảnh: WANA News Agency.

Trong những tuần qua, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth liên tục khẳng định Iran đang thua cuộc. Hôm 27/3, ông Trump tuyên bố quân đội Iran bị tàn phá và lãnh đạo ở gần như mọi cấp bậc đều đã ra đi. Vài giờ sau, Iran phát động đợt tấn công thứ 61 vào Trung Đông.

“Xét về mặt quân sự, (Iran) không giành chiến thắng, nhưng họ không nhất thiết phải thắng theo cách đó”, Narges Bajoghli - Phó giáo sư nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins - nói, nhấn mạnh “toàn bộ chiến lược của Iran dựa trên chiến tranh bất đối xứng”.

Theo ông Bajoghli, Mỹ và các nước Arab vùng Vịnh không thể chấp nhận mãi mãi tình trạng gián đoạn thương mại dầu mỏ và giá cả leo thang. “Đến lúc nào họ mới nói ‘đủ rồi’? Đó là những đòn bẩy của Iran”, vị chuyên gia nhận định.

Trật tự khu vực do Mỹ dẫn đầu sụp đổ?

Theo các quan chức cấp cao Iran, để chuẩn bị cho kịch bản xung đột sau nhiều thập niên đối đầu với Israel và Mỹ, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã xây dựng kế hoạch dự phòng kích hoạt các đơn vị phi tập trung trong thời điểm xung đột.

“Chúng tôi đã chuẩn bị cho một cuộc chiến dài hơi vì biết mình sẽ bị tấn công. Dựa trên kinh nghiệm của các cuộc chiến trước, chúng tôi biết họ dự định vô hiệu hóa khả năng tác chiến của chúng tôi như thế nào. Do đó, chúng tôi đề ra các biện pháp đối phó tất cả kế hoạch đó”, ông Ghalibaf nói.

Ông Bajoghli cho biết thế hệ chỉ huy IRGC mới nổi lên sau khi Mỹ và Israel tấn công thế hệ cũ. Thế hệ mới chứng kiến ​​Iran “triển khai sức mạnh khu vực thực sự” ở Iraq và Syria, nên “điều đó định hình mọi thứ về cách họ tính toán rủi ro và đối đầu”.

Tàu chở dầu Luojiashan neo đậu tại Muscat của Oman trong bối cảnh Iran kiểm soát chặt chẽ eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Còn ông Toossi cho hay chiến lược của Tehran hiện nay tập trung vào việc gắn kết vận mệnh của nước này với khu vực. “Nếu Iran không thể ổn định và phát triển kinh tế, toàn bộ vùng Vịnh Ba Tư cũng không thể. Những gián đoạn gần đây trên thị trường vận tải biển và năng lượng càng cho thấy đòn bẩy đó mạnh mẽ đến mức nào”, ông nói.

Phát ngôn viên quân đội Iran Amir Akraminia hôm 18/3 tuyên bố trật tự khu vực do Mỹ dẫn đầu ở Trung Đông kéo dài năm thập niên đã "sụp đổ ngày hôm nay".

Vẫn chưa rõ liệu chiến lược khu vực của Iran có thành công hay không. Cho đến nay, hầu hết nước láng giềng Arab vẫn đứng ngoài cuộc. Hai quan chức vùng Vịnh tuyên bố sẽ tăng cường hơn nữa mối quan hệ với Mỹ, thậm chí cả Israel.

“Tôi nghĩ trong khu vực Vịnh Ba Tư, Iran đang được xem là mối đe dọa chính. Tôi nghĩ điều này sẽ không thay đổi trong nhiều thập niên tới”, Anwar Gargash - cố vấn ngoại giao của Tổng thống UAE - phát biểu.

Ông Gargash cho biết UAE sẵn sàng tham gia liên minh mở lại eo biển Hormuz, đồng thời nói thêm chiến lược của Iran có những "quan niệm sai lầm", và hậu chiến, các quốc gia vùng Vịnh có thể xích lại gần Israel hơn.

Reem Al-Hashimy, Bộ trưởng Hợp tác Quốc tế UAE, cho biết giao tranh hiện tại không làm thay đổi diễn biến các thỏa thuận giữa Abu Dhabi với Mỹ và Israel. “Mối quan hệ của chúng tôi với Mỹ là mối quan hệ đối tác chiến lược lâu dài, không hề lung lay trong những thời điểm khủng hoảng, được xây dựng trên hàng thập niên tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau”, bà Al-Hashimy nói.

Tuy nhiên, với Iran, mục tiêu cuối cùng không phải chiến thắng, mà là khôi phục khả năng răn đe và giành lại quyền lực chi phối.

“Họ không chỉ muốn leo thang tình hình đơn thuần. Họ muốn dùng leo thang như một phương tiện buộc đối phương nhượng bộ. Iran không cần phải thắng cuộc chiến này bằng quân sự. Họ cần đảm bảo việc tiếp tục cuộc chiến sẽ gây tổn thất quá lớn cho tất cả”, ông Toossi kết luận.