Từ 'The Odyssey' đến Nobel Văn chương: Sự trở lại của văn học cổ điển

Tại lễ trao giải Sách Quốc gia Mỹ (National Book Awards) năm 2024, trong cuộc phỏng vấn ngắn bên lề với The New Yorker, khi được hỏi về "cuốn sách hay nhất mà bà đã đọc phát hành trong năm nay", Anne Carson bình nhiên đáp: "Câu này khó trả lời thật. Tôi không mấy khi đọc sách phát hành trong năm nay. Tôi đọc những cuốn sách già cỗi, vì tôi là một nhà nghiên cứu cổ điển nên đa phần những cuốn sách tôi đọc xuất bản vào năm 500 TCN". Sau đó, khi được mời đề xuất sách cho độc giả, bà nói mà không cần mất thời giờ cân nhắc: "Homer. Tôi luôn luôn trả lời là Homer".

Ngày 8/10 vừa qua, Viện Hàn lâm Thụy Điển công bố trao Giải thưởng Nobel Văn chương 2026 cho Anne Carson vì "những tác phẩm táo bạo và sáng tạo, tinh nghịch đối thoại với truyền thống cổ điển, qua đó chế tác những hình thức mới mẻ cho văn chương đương đại".

Sự vinh danh của Viện Hàn lâm dành cho một nhà thơ, nhà tiểu luận gắn bó sâu sắc với cổ điển học, thật trùng hợp, lại đến chỉ vài tháng sau khi The Odyssey của Christopher Nolan tạo cơn sốt toàn cầu và thổi bùng làn sóng tìm về với tác phẩm của Homer.

Từ màn ảnh đến trang sách

Công chiếu từ giữa tháng 7, đến nay The Odyssey đã thu về hơn 1,6 tỷ USD, trở thành bộ phim được dán nhãn R (người dưới 17 tuổi phải đi xem cùng người lớn) ăn khách nhất mọi thời đại. Phim là bản chuyển thể lấy cảm hứng từ tác phẩm kinh điển Odyssey của Homer.

Odyssey thuật lại hành trình trở về quê nhà của anh hùng Odysseus - kiến trúc sư của mưu sách "con ngựa thành Troy" - qua lời người hát rong, theo truyền thống truyện kể truyền miệng của người Hy Lạp cổ đại.

Bản chuyển thể của Nolan thay đổi, lược bỏ và thêm vào một số chi tiết, đồng thời sắp xếp không theo một trật tự tuyến tính các mốc thời gian sự kiện mà lần theo dòng hồi tưởng của nhân vật chính. Qua đó, hành trình trở về của Odysseus trở thành một cuộc truy vấn về bản chất vô nghĩa của chiến tranh qua ký ức nhuộm màu hối hận.

The Odyssey của Christopher Nolan kể lại hành trình trở về của Odysseus qua một góc nhìn mới.

Bộ phim nhận nhiều lời khen từ giới chuyên môn lẫn khán giả về bối cảnh, phục trang, kỹ xảo và diễn xuất của diễn viên. Tuy nhiên, phần nội dung ghi nhận những ý kiến trái chiều. Emily Wilson - nữ dịch giả ra mắt bản dịch tiếng Anh Odyssey vào năm 2017 - cho rằng kịch bản bộ phim "hời hợt, phô trương", thẳng thắn phê bình cách kể chuyện và xây dựng nhân vật của Nolan. Đánh giá của Wilson đã châm ngòi một cuộc tranh luận nảy lửa trong giới tri thức.

Dẫu chê bai gay gắt, Wilson vẫn thừa nhận tác động tích cực của bộ phim đối với văn hóa đại chúng, rằng bộ phim đã kéo khán giả trở lại rạp, đồng thời giúp các bản dịch sử thi (bao gồm cả bản của bà) được độc giả tìm đọc. Cuốn sách ghi nhận doanh số tăng cao ở nhiều quốc gia, tạo ra một làn sóng screen-seller (sách bán chạy nhờ phim) tại Anh, Mỹ, Hàn Quốc,...

Dịch giả cũng hy vọng sức hút của bộ phim sẽ khiến các trường đại học ngừng cắt giảm ngân sách cho các khoa văn học, ngôn ngữ và lịch sử. "Nolan đang làm hết mình để kéo công chúng trở lại đọc sách, và tôi biết ơn điều đó", bà viết.

Đối thoại với truyền thống cổ điển

Vốn cũng là một giáo sư văn học cổ điển, Emily Wilson từng có bài chân dung Anne Carson đăng trên The Nation vào tháng 4/2024, nhan đề Fox and Hedgehog: The myths of Anne Carson (tạm dịch: Con cáo và con nhím gai: Bí ẩn của Anne Carson). Trong đó, Wilson so sánh Carson với hai nhà thơ đồng hương Margaret Atwood và Rupi Kaur, cho rằng thơ của họ có điểm chung là "u sầu", "dễ đồng cảm", "bí ẩn", khai thác các chủ đề ham muốn, sang chấn, cô đơn, đớn đau và thế giới tự nhiên; còn về hình thức thì thường ít vần điệu và cũng không tuân theo niêm luật.

Sáng tác của Anne Carson thách thức ranh giới thể loại và làm mới, diễn giải khác đi những nguyên mẫu trong văn học Hy Lạp cổ điển. Ảnh: Poetry Letters by Huck Gutman.

Nhưng khác biệt là trong sáng tác của Carson không lộ liễu tính giáo huấn hay kêu gọi, mà bà "sẵn sàng thử nghiệm những lối ngụy trang, những thể loại, những giới tính và những chất giọng khác nhau", khiến cho độc giả khó bề đoán định được những xúc cảm sâu thẳm ẩn bên dưới con chữ.

Vẫn với phong cách phê bình thẳng thắn quen thuộc, Wilson chỉ ra những sai lệch trong các bản dịch của người đồng nghiệp, từ những khác biệt mang tính tiểu tiết cơ học cho đến những cải biên có chủ ý so với bản gốc tiếng Hy Lạp cổ. Hầu hết tác phẩm của Carson đều ít nhiều gắn với các tác giả hay nhân vật trong các tác phẩm cổ đại, nhưng không bao giờ là một sự phỏng vọng nguyên mẫu.

Trong tập tiểu luận Eros the Bittersweet (tạm dịch: Vị thần tình yêu ngọt bùi cay đắng), bà đặt Plato, Homer, và các tiểu thuyết gia Hy Lạp cổ điển bên cạnh những tên tuổi cận đại hơn - Dante, Pushkin, Rilke, Barthes, Shakespeare, Woolf..., qua đó cho thấy khổ đau sinh ra từ mê đắm là một vấn đề muôn thuở. Đối với bà, chất cổ điển chỉ đơn thuần là một đối tượng thẩm mỹ.

Mô típ này lặp lại trong nhiều tác phẩm khác của Carson: Trong Norma Jeane Baker of Troy, Helen song hành Marilyn Monroe. Trong Economy of the Unlost (Kinh tế của những điều không mất đi), nhà thơ người Romania Paul Celan đứng cạnh Simonides của Hy Lạp cổ đại.

Trong Autobiography of Red (Tự truyện của Đỏ), bà kể lại chuyện Herakles (Hercules) giết quái vật Geryon qua góc nhìn của Geryon, biến nó thành một bi kịch tình yêu. Kể cả trong If Not, Winter: Fragments of Sappho (Nếu không phải, Mùa đông), tác phẩm có thể coi là gần nhất với một "bản dịch" thực thụ theo nghĩa thông thường, Carson cũng có những thao tác làm cho giới tính nhân vật khác đi hoặc không được nêu rõ như bản gốc.

Không chỉ diễn giải truyền thống cổ điển qua lăng kính mới, Anne Carson còn liên tục tạo ra những thể nghiệm hình thức phá vỡ ranh giới thể loại. Autobiography of Red được chính bà định vị là một cuốn tiểu thuyết bằng thơ (a novel in verse). Các tiểu luận của bà cũng đậm tính thi ca và nhiều khi được nhà xuất bản, nhà phát hành xếp vào danh mục sách thơ. Anne Carson còn tham gia tổ chức các buổi biểu diễn thể nghiệm trên sân khấu hay chuyển thể sáng tác thành kịch truyền thanh.

Theo một lối riêng, bà gần như đã trở thành một "idol văn chương" đối với thế hệ độc giả trẻ tại Mỹ. Bà là tâm điểm ở những giảng đường hay buổi diễn chật kín khán phòng, thậm chí hàng dài người ken đầy đến hành lang nhà hát nhỏ.

Bằng cách tiếp cận khác nhau ở những loại hình nghệ thuật khác nhau, dường như tác phẩm của Nolan và văn nghiệp của Carson đều là minh chứng cho thấy sức sống của văn học cổ điển: Đó không phải là những tàng thư bất động trên giấy chỉ để chiêm ngưỡng hay tôn thờ, mà là những sinh thể vẫn tiếp tục đối thoại và cật vấn con người ngày nay về bản thân mình và thế giới quanh ta.