Anne Carson: Người thách thức giới hạn văn chương

Nhà thơ Anne Carson. Ảnh: New York Times.

Dù chưa có sách xuất bản tại thị trường Việt Nam, Anne Carson có lẽ không quá lạ lẫm với cộng đồng người yêu văn chương. Với sự nghiệp kéo dài hơn bốn thập niên, Carson đã khẳng định vị thế của mình trên văn đàn quốc tế bằng một gia tài sáng tác đa dạng, trải rộng từ thơ ca, tiểu luận, dịch thuật đến kịch và các hình thức văn chương liên thể loại. Những đóng góp ấy đã được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng văn học danh giá, trong đó có T.S. Eliot Prize, Griffin Poetry Prize, Lannan Literary Award for Poetry…

David Leonard, giám đốc điều hành Writers’ Trust of Canada, gọi các tác phẩm của Carson là “mê hoặc”. “Sáng tác của bà có phạm vi rộng, nhưng đồng thời cũng vô cùng thông tuệ. [...] Chúng đẹp, thông tuệ, chân thực và giàu tính nhân văn. Đó chính xác là những gì chúng ta cần trong văn chương”.

Thơ, tiểu luận, tiểu thuyết, ký, dịch thuật hay kịch không tồn tại như những phạm trù tách biệt, mà liên tục thâm nhập và biến đổi lẫn nhau trong tác phẩm của Carson. Chính sự bất định về thể loại cũng trở thành một trong những đặc điểm làm nên phong cách của bà.

Những sáng tác khó định nghĩa

Dường như thật khó để đóng khung sáng tác của Anne Carson. Không chỉ về hình thức, sáng tác của bà cũng là những hòa trộn lồng ghép của nhiều chủ đề, nhân vật và bối cảnh tưởng như không thể dung hòa.

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Carson, Autobiography of Red (tạm dịch: Tự truyện của Đỏ) được chính bà định nghĩa là tiểu thuyết dạng thơ, trong đó, quái vật Geryon (Geryoneus) trong thần thoại Hy Lạp bỗng là một cậu bé kỳ lạ với đôi cánh màu đỏ, sống giữa thời hiện đại và phải đối diện với những rắc rối gia đình, những trăn trở tình yêu và danh tính. Và tình yêu của đời cậu? Anh hùng Herakles (Hercules), con trai của thần Zeus và Alcmene, hay một cậu bé lạc lối, người quyến rũ Geryon rồi bỏ rơi cậu trong cơn cuồng loạn.

Trong thần thoại, Herakles giết Geryon. Trong Autobiography of Red, Geryon yêu Herakles. "Cái chết" của Geryon trong thần thoại đã được Carson chuyển hóa thành một dạng mất mát tình cảm.

Tại sao lại là “Tự truyện của Đỏ”? Đây là một tự truyện vì Anne Carson trao cho quái vật Geryon quyền tự kể câu chuyện với góc nhìn của mình. Còn màu đỏ, đó là màu phản ánh những chủ đề quan trọng nhất của tác phẩm: dục vọng, tình yêu, đam mê, cơn giận, nỗi hổ thẹn… Một vòng xoáy gây choáng váng của những dòng thơ biến câu chuyện thần thoại thành cuốn tiểu thuyết về hành trình trưởng thành.

Hai trong số nhiều tác phẩm làm nên tên tuổi Anne Carson. Ảnh: Minh Hùng.

Vốn là một dịch giả có tiếng, ngôn ngữ của Anne Carson mang một vẻ đẹp đầy cá tính. Bà hiểu rõ bản chất của ngôn từ. Cách một từ có thể được hiểu nhiều nghĩa, khi được đặt trong ngữ cảnh khác nhau, hoặc chỉ đơn giản là vào một vị trí khác trong một câu.

Carson dường như hiểu rõ tính tự trị của ngôn ngữ, và bà trao quyền cho ngôn ngữ để tự biểu nghĩa theo cách của mình, đồng thời, trao quyền cho độc giả tiếp nhận ngôn ngữ theo cách họ hiểu, bởi vì “từ ngữ có sức nảy. Các ngôn từ, nếu bạn thả chúng ra, sẽ làm những gì chúng muốn làm và những gì chúng phải làm” (“Words bounce. Words, if you let them, will do what they want to do and what they have to do”, trích Autobiography of Red).

Tài năng của Carson dường như không nằm trong việc kiểm soát ngôn ngữ, bà trả tự do cho ngôn ngữ thì đúng hơn. Ở tác phẩm của bà, ta luôn tìm thấy một sự nổi loạn, một thôi thúc phá bỏ khuôn khổ nhất định.

Điều này có lẽ sớm phản ánh trong chính hành trình sự nghiệp của bà. Bản thân Carson đã bỏ học đại học hai lần, bối rối trước những ràng buộc về chương trình giảng dạy. Dù vậy, bà không từ bỏ hẳn sự nghiệp học tập nghiên cứu. Năm 1981, bà hoàn thành luận án tiến sĩ, một nghiên cứu eros và dục vọng trong thơ trữ tình Hy Lạp và La Mã, mang tên Odi et Amo Ergo Sum (tạm dịch: Tôi yêu, tôi ghét, vậy nên tôi tồn tại).

Bà xuất bản tập thơ đầu tiên Canicula di Anna năm 1984 trước khi xuất bản tác phẩm văn xuôi đầu tay vào năm 1986, Eros the Bittersweet, công trình nghiên cứu về tình yêu và dục vọng trong văn học Hy Lạp cổ đại phát triển từ chính luận án tiến sĩ của bà. Eros the Bittersweet không phải một công trình nghiên cứu hàn lâm truyền thống mà mang nhiều đặc điểm của sách lý luận/triết luận và văn chương sáng tạo, đặt nền móng cho những sáng tác phá cách sau này của bà, không chỉ về mặt hình thức mà còn về mặt tư tưởng.

Chẳng hạn, Autobiography of Red lấy một câu chuyện từ thần thoại Hy Lạp, nhưng Carson biến nó thành một câu chuyện hiện đại về ham muốn, khoảng cách và tình yêu không thể sở hữu. Có thể thấy, bà không đơn thuần tái kể thần thoại mà đối thoại với nó, tìm kiếm những khả năng mới trong những câu chuyện tưởng như đã được định hình từ lâu.

Giải Nobel cho người biết thách thức giới hạn văn chương

Xu hướng liên thể loại tiếp tục được phát triển trong những tác phẩm như Glass, Irony and God và Plainwater: Essays and Poetry, trong đó, bà kết hợp thơ với tiểu luận, suy tưởng và những hình thức văn xuôi ngắn. Với The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos, Carson định nghĩa sáng tác này là một “tiểu luận hư cấu”, đan xen thơ, tự truyện, triết luận và hình thức tango để kể về sự đổ vỡ của một cuộc hôn nhân.

Trong sự nghiệp kéo dài hơn bốn thập niên, Anne Carson liên tục thử nghiệm với ranh giới giữa thơ, tiểu luận, dịch thuật, thần thoại, tự truyện… Kết hợp vốn am tường về kinh điển học và tinh thần táo bạo trong sáng tác thể nghiệm, Anne Carson dễ dàng chinh phục được giới phê bình trên thế giới. Các tác phẩm của bà thường được nhận xét là vừa giàu tính học thuật vừa có khả năng biểu đạt cảm xúc mạnh, đồng thời liên tục phá vỡ những ranh giới thông thường giữa các thể loại văn học.

Ngày 8/10, giải Nobel Văn chương gọi tên Anne Carson, "vì những tác phẩm táo bạo và đầy sức sáng tạo, nơi bà đối thoại với truyền thống cổ điển bằng một tinh thần phóng khoáng, tài hoa, từ đó khai mở những hình thức biểu đạt mới cho văn học đương đại".

Lựa chọn này dường như tiếp tục truyền thống của hội đồng Nobel trong việc tôn vinh những nhà văn có nhiều nỗ lực trong thúc đẩy giới hạn của văn chương.

Annie Ernaux, Han Kang, Bob Dylan, Jon Fosse đều là những nhà văn được Giải Nobel tôn vinh vì những nỗ lực trong tìm hình thức biểu đạt mới cho văn chương. Ảnh: Guardian, New Yorker, Consequence of Sound.

Năm 2015, Svetlana Alexievich và các tác phẩm ranh giới giữa báo chí, tư liệu và văn chương được Viện hàn lâm Thuỵ Điển vinh danh “vì những tác phẩm đa thanh, một tượng đài cho đau khổ và lòng can đảm trong thời đại chúng ta”.

Năm 2016, nhạc sĩ Bob Dylan được trao Nobel Văn chương “vì đã tạo ra những biểu đạt thi ca mới trong truyền thống ca khúc lớn của Mỹ”, cho thấy những lời ca cũng là một hình thức biểu đạt thi ca.

Năm 2022, Annie Ernaux được ghi nhận vì cách bà khai thác ký ức cá nhân và tập thể trong các tác phẩm lu mờ ranh giới giữa hư cấu và phi hư cấu.

Năm 2023, Jon Fosse được trao giải cho những vở kịch và văn xuôi đổi mới, đưa “những điều không thể nói thành lời” vào văn chương.

Gần đây hơn, Han Kang được vinh danh năm 2024 với thứ văn xuôi giàu tính thi ca, phơi bày sự mong manh của con người qua những sang chấn lịch sử, trong khi László Krasznahorkai năm 2025 được trao giải cho một sự nghiệp sáng tác mang tính thị kiến, trong đó, ông biến chính cấu trúc của câu văn thành một vấn đề nghệ thuật.

Đặt Anne Carson cạnh những tác gia trên, ta nhận thấy một sự tương đồng thú vị: họ mang đến những câu trả lời riêng cho câu hỏi “một tác phẩm văn chương có thể được viết như thế nào?”.

Trong bối cảnh văn học nói riêng và ngành xuất bản nói chung dường như đang bị văn AI đầu độc, những nhà văn như Anne Carson là một minh chứng rõ rệt cho thấy khả năng sáng tạo nghệ thuật riêng biệt của con người.

Khi AI có thể chỉ mất vài giây để sản xuất những văn bản trôi chảy, đúng cấu trúc và mô phỏng ngày càng tốt những phong cách đã có sẵn, những tác giả trên cho thấy giá trị của một tác phẩm không nằm ở việc nó được viết đúng hay viết đạt chuẩn, mà ở khả năng tạo ra một cách nhìn, một cấu trúc và một quan hệ mới giữa ngôn ngữ với thế giới.