Nhà thơ Anne Carson đoạt Nobel Văn học 2026

13h ngày 8/10 (18h theo giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển công bố người đoạt giải Nobel Văn học 2026.

Giải Nobel Văn học năm 2026 được trao cho nhà văn người Canada Anne Carson, "vì những tác phẩm táo bạo và đầy sức sáng tạo, nơi bà đối thoại với truyền thống cổ điển bằng một tinh thần phóng khoáng, tài hoa, từ đó khai mở những hình thức biểu đạt mới cho văn học đương đại".

Khoảng cách trong tình yêu đã sinh ra thơ

Anne Carson sinh năm 1950 tại Toronto, Canada. Năm 1981, bà hoàn thành luận án tiến sĩ ngành Cổ điển học với đề tài Odi et Amo Ergo Sum, và trong suốt sự nghiệp của mình, bà luôn kết hợp giữa sáng tác thơ, dịch thuật cùng công việc giảng dạy tại nhiều trường đại học. Hầu hết văn nghiệp của bà đều là các giao điểm giữa niềm say mê ngôn từ của một nhà ngôn ngữ học với khao khát tìm kiếm những tầng nghĩa mới của một tâm hồn thi sĩ.

Văn nghiệp của bà là các giao điểm giữa niềm say mê ngôn từ của một nhà ngôn ngữ học với khao khát tìm kiếm những tầng nghĩa mới của một tâm hồn thi sĩ.

Bản thân bà từng chia sẻ rằng nguồn gốc hình thành nên từ ngữ chính là điểm khởi đầu cho mọi sáng tác của mình.

Các bản dịch từ tiếng Hy Lạp cổ đại của bà đều có chất lượng cao tới nỗi có thể coi như những tác phẩm độc lập. Trong số đó nổi bật là bản dịch các đoạn thơ của Sappho trong If Not, Winter (2002), cùng các tác phẩm như Electra (2001) và Antigone (2015) của Sophocles, hay Bakkhai (2015) của Euripides.

Trong tiểu luận Eros the Bittersweet (1986), Carson đã đặt nền móng cho con đường sáng tác của mình. Bà có những suy ngẫm về Eros (thần Tình yêu trong Thần thoại Hy Lạp - PV), cho rằng Eros là bản chất và động lực của thơ ca. Cũng theo tiểu luận, Eros luôn là sự hòa quyện của đắng cay lẫn ngọt bùi.

Chính khoảng cách, trạng thái khác biệt của kẻ đang yêu với người được yêu, đã tiếp thêm sức mạnh cho Eros, làm thơ có nhịp điệu, có sức lay động. Carson đã chuyển hóa ý niệm này vào tác phẩm của mình, bằng cách liên tục đưa vào tác phẩm các giọng điệu khác nhau, như thể chúng là các nhân vật đang cùng cất tiếng.

Hai trong số các tác phẩm nổi bật của Anne Carson. Ảnh: Minh Hùng.

Trong Eros the Bittersweet, bà nhắc đến "góc nhìn đa chiều" cho phép bà giữ thế cân bằng. Một ví dụ cho góc nhìn này là tiểu luận Economy of the Unlost (1999), nơi Carson đặt nhà thơ Hy Lạp thế kỷ thứ VI TCN Simonides xứ Keos bên cạnh Paul Celan, hay trong Men in the Off Hours (2000), bà đặt nhà sử học Thucydides song hành cùng Virginia Woolf.

Chính qua những kết hợp văn học thường đầy bất ngờ, Carson đã bứt mình ra khỏi dòng thơ trữ tình vốn bị ràng buộc bởi mạch kể chuyện tâm tình, từ đó khơi nguồn cho những hình thức mới của văn học đương đại. Lối viết này đã làm tiền đề sản sinh ra những tác phẩm hóm hỉnh và đầy tính mỉa mai. Bà luôn đi giữa lằn ranh của các thế giới - giữa cổ điển và hiện đại, giữa các thể loại và hình thái nghệ thuật khác nhau.

Văn chương không có ranh giới về biểu đạt

Vào thập niên 1990, Carson xuất bản một chuỗi tác phẩm gây tiếng vang. Trong đó có The Glass Essay nằm trong tập Glass, Irony, and God (1995), tác phẩm chứng minh tiềm năng của thể loại trường ca, nơi ranh giới của nhiều thể loại đều không thể xác định.

Tuy được viết dưới hình thức thơ, tác phẩm lại là một câu chuyện dài về nỗi đau và tình yêu không được đáp lại. Trong tác phẩm, người kể chuyện xưng "tôi" là một phụ nữ bị chồng bỏ rơi, đến thăm người mẹ cô đơn trên vùng viễn xứ hoang vắng. Trên chuyến đi, cô mang theo tác phẩm của nhà văn yêu thích Emily Brontë, người mà môi trường sống lẫn cá tính, tâm hồn đều chứa đầy nét hoang dại.

Tác phẩm xoay quanh hình ảnh ba người phụ nữ cô độc ngồi bên bàn ăn trong bếp. Bài thơ cũng là một sự đọc lại tác phẩm của Brontë, sau đó dần chuyển thành một tiểu luận về sự ruồng bỏ.

Thơ ca cần có một câu chuyện, và câu chuyện tự nó lại cần tới điểm cao trào, còn gọi là "cú nhảy vọt về cảm xúc", hoặc cần sự uyển chuyển, mượt mà, điều đặc trưng của thơ ca. Hai thế giới thơ ca - câu chuyện đều được Carson vận dụng điêu luyện.

Cũng trong thập kỷ đó, một tác phẩm được xem là kiệt tác lớn nhất của Carson ra đời, mang tên Autobiography of Red: A Novel in Verse (1998).

Tác phẩm thể hiện khả năng làm mới văn học cổ điển của Carson. Khởi điểm của tác phẩm xuất phát từ những đoạn thơ của nhà thơ Hy Lạp thế kỷ VI TCN Stesichoros, kể về quái vật có cánh Geryon, được Carson thổi hồn lại bằng ngôn từ và cách diễn giải mới.

Tác phẩm gốc kể về việc Heracles giết Geryon, cướp đàn gia súc để lập chiến công. Carson lại biến gã khổng lồ đáng sợ thành một "người anh hùng" dịu dàng, hết lòng yêu thương mẹ mình, như thể đây là một tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết mang tính giáo dục cho thanh thiếu niên.

Cậu thanh niên Geryon, sau khi bị anh trai xâm hại, đem lòng yêu Heracles, một kẻ tự cao và thô lỗ. Điều gì sẽ xảy ra khi ta yêu một người mà rồi người đó cũng sẽ phá hủy cuộc đời ta? Đó là câu hỏi muôn đời nay, được tác giả đặt ra dưới hình thức thi ca đậm tính sử thi, giàu chất trữ tình.

Carson từng mô tả sự nhàm chán là "kẻ thù truyền kiếp" của mình. Tác phẩm The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos (2001) có bối cảnh là cuộc tranh cãi dữ dội với một người chồng ngoại tình, trong đó mỗi chương trong số 29 phân đoạn đều mở đầu bằng những dòng thơ của nhà thơ lãng mạn John Keats. Những lời thơ siêu thực của Keats - rằng "sự thật chính là vẻ đẹp" - đã được đặt cạnh sự kịch tính, mệt mỏi của mối quan hệ vợ chồng trong tác phẩm. Điều này khiến tác phẩm vừa nghiệt ngã, vừa có chút ngược ngạo, ngẫu hứng.

Anne Carson. Ảnh: Cccb.

Một tác phẩm khác đáng nói tới của Carson là Nox (2010), được viết để tưởng nhớ người anh trai Michael, người đã mất tích một cách bí ẩn trước khi qua đời tại Đan Mạch vào năm 2000.

Trong tác phẩm này, người đọc cảm nhận rõ nỗi đau tựa cơn sóng, đang trào lên từ dưới đáy sâu của cõi lòng. Tác phẩm có tính gợi hình cao, giống một ngăn kéo mà từ đó ta có thể lấy ra hàng tá hình ảnh, thư từ, những tâm tư tác giả gửi đến người thân quá cố.

Ngoài ra, tác phẩm còn chứa một giọng nói thứ ba, tạo nên một cảm thức về thời gian, bởi giọng nói này là của nhà thơ La Mã Catullus. Nhà thơ này có bài bi ca nổi tiếng số 101 để tưởng nhớ người anh trai đã mất. Tác phẩm cũng bao gồm bản dịch của Carson cho bài thơ này.

Trong suốt sự nghiệp, Carson đã khám phá những khả thể mới của việc viết lách. Bà đi tới những vùng đất mới của văn chương, thi ca bằng một bút pháp nhẹ nhàng. Bà viết văn như thể người ta vẽ phác thảo, tức là dựa vào khoảnh khắc, những ấn tượng. Đây chính là đặc trưng, cũng là giá trị cốt tủy trong văn nghiệp của Carson.

Minh chứng cho điều này là Float (2016), gồm 22 chương về các chủ đề khác nhau, nhưng lại có thể đọc theo bất kỳ thứ tự nào. Một tác phẩm khác là Wrong Norma (2024), một tập hợp đa dạng các văn bản mang tính trình diễn, nơi Carson làm mờ đi ranh giới của nhiều lĩnh vực nghệ thuật, học thuật khác nhau.

Bà thường hợp tác với các nghệ sĩ thị giác, biên đạo múa, đạo diễn các vở opera và sân khấu. Với văn học, Carson dành cho nó một sự tự do. Bà chẳng giữ một kỳ vọng nào hay một quy tắc nào cho văn học. Những tác phẩm quan trọng của bà từ thập niên 1990 tới nay đều chứng minh điều ấy.