Từ một thứ bỏ đi, người Trung Quốc làm nên ngành công nghiệp tiền tỷ

Người dân Tân Hội đang phơi vỏ quýt. Ảnh: The Paper

Từ cống phẩm đến gia bảo "Một lạng trần bì, một lạng vàng"

Theo Bảo tàng Y học Trung Quốc, dưới thời nhà Thanh, các địa phương đều phải tiến cống sản vật đặc trưng cho triều đình. Trong đó, trần bì (vỏ quýt) do hiệu thuốc Trần Lý Tế (Quảng Đông) chế biến được Thái y viện đánh giá cao và nhiều lần được chọn làm cống phẩm.

Từ đó lưu truyền câu nói: "Một lạng trần bì đáng giá một lạng vàng, trần bì trăm năm còn quý hơn vàng".

Theo tư liệu của Trần Lý Tế, từ khi thành lập năm 1599, hiệu thuốc năm nào cũng thu mua vỏ quýt Tân Hội để tích trữ lâu dài. Quýt được tuyển chọn rất nghiêm ngặt, chỉ những quả có vỏ dày, chín vừa tới, không sâu bệnh mới đạt tiêu chuẩn. Chính vì vậy, người dân địa phương có câu: "Vỏ quýt còn quý hơn cả phần thịt quả".

Vỏ quýt Tân Hội để càng lâu càng có giá. Ảnh: The Paper

Bí quyết giúp vỏ quýt càng để lâu càng đắt

Sau khi thu hoạch, quýt được bóc lấy vỏ, xẻ thành ba cánh rồi đưa vào kho bảo quản. Điểm đặc biệt là các kho này nằm phía trên khu bếp nấu thuốc của Trần Lý Tế. Hơi mật ong từ các nồi thuốc bốc lên trong nhiều năm được cho là giúp tạo nên màu sắc, hương thơm và chất lượng đặc trưng của trần bì.

Theo The Paper, không phải vỏ quýt phơi khô nào cũng được gọi là trần bì. Vỏ quýt Tân Hội phải được ủ tự nhiên ít nhất ba năm, trải qua quá trình thay đổi khí hậu nóng ẩm và lạnh ẩm đặc trưng của địa phương để hình thành hương thơm và hoạt chất.

Quýt Tân Hội truyền thống cũng được chia thành ba loại theo thời điểm thu hoạch gồm vỏ xanh, vỏ vàng xanh và vỏ đỏ, mỗi loại có hương thơm, kết cấu và công dụng khác nhau.

Đặc tính "càng để lâu càng quý" khiến giá trần bì tăng theo thời gian. Theo Trung tâm Bảo quản Tiêu chuẩn Trần bì Tân Hội, trần bì 3 năm tuổi có giá khoảng220-750 USD/kg, loại 5 năm tuổi 340-1.100 USD/kg, còn loại 10 năm tuổi khoảng 1.700 USD/kg. Một hộp trần bì 21 năm tuổi nặng 0,12 kg được bán với giá khoảng 4.200 USD.

Theo Bản thảo cương mục, trần bì có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, hành khí, kiện tỳ, tiêu đờm và giảm ho. Trong Đông y, nhiều danh y qua các triều đại đều nhấn mạnh nên sử dụng vỏ quýt Tân Hội. Đây cũng là thành phần của nhiều bài thuốc và dược phẩm nổi tiếng như xuyên bối trần bì, xà đởm trần bì, cam thảo trần bì hay cao trần bì.

Không chỉ là dược liệu, trần bì còn được người Quảng Đông sử dụng để chế biến nhiều món ăn, đồ uống và bánh kẹo, tạo nên nét văn hóa ẩm thực riêng của vùng Tân Hội.

Vỏ quýt Tân Hội đã tạo nên ngành công nghiệp tiền tỷ ở Trung Quốc. Ảnh: The Paper

Xây dựng ngành công nghiệp trị giá 3,9 tỷ USD

Từ một sản vật địa phương, ngày nay, Tân Hội đã phát triển thành trung tâm sản xuất trần bì lớn nhất Trung Quốc và xây dựng được chuỗi giá trị hoàn chỉnh xoay quanh loại dược liệu này.

Kỹ thuật chế biến trần bì Tân Hội được lưu truyền qua nhiều thế hệ và đến năm 2021 chính thức được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc. Loại dược liệu này còn được ca ngợi bằng nhiều mỹ danh như "trần bì trăm năm, nhân sâm nghìn năm" hay "linh hồn của ẩm thực Quảng Đông", phản ánh vị trí đặc biệt của nó trong y học và văn hóa ẩm thực địa phương.

Ông Ngô Quốc Vinh, Chủ tịch Công ty Cổ phần Chợ Trần bì Tân Hội (Giang Môn), cho biết trần bì có sức sống bền vững vì vừa là thực phẩm vừa là dược liệu. Theo ông, hơn 700 năm qua, người dân Tân Hội đã không ngừng tích lũy kinh nghiệm trồng quýt, chế biến, bảo quản và sử dụng trần bì, từ đó hình thành một nền văn hóa đặc trưng gắn với loại sản vật này.

Nhờ kết hợp giữa giá trị truyền thống và phát triển công nghiệp, quy mô ngành trần bì Tân Hội tăng trưởng mạnh trong hơn một thập kỷ qua. Nếu năm 2010, giá trị toàn ngành chưa đến 100 triệu nhân dân tệ thì đến năm 2025 đã đạt khoảng 28,3 tỷ nhân dân tệ (3,9 tỷ USD).

Riêng năm ngoái, địa phương thu hoạch hơn 200.000 tấn quýt, chế biến trên 14.000 tấn trần bì, tiếp tục giữ vị thế là trung tâm sản xuất trần bì lớn nhất Trung Quốc. Đến nay, Tân Hội đã hình thành cụm công nghiệp trần bì với chuỗi sản xuất và chế biến quy mô lớn.

Thay vì chỉ bán trần bì thô, địa phương phát triển mạnh chuỗi chế biến sâu. Vỏ, cùi, nước ép và hạt quýt đều được tận dụng để sản xuất hơn 100 mặt hàng, từ trà, bánh kẹo, đồ uống đến dược phẩm và thực phẩm chức năng. Hiện Tân Hội có hơn 340 doanh nghiệp chế biến, đồng thời hợp tác với trên 30 viện nghiên cứu nhằm phát triển sản phẩm mới và ứng dụng công nghệ vào sản xuất.

Vỏ quýt bỏ đi đã trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn của Trung Quốc. Nguồn: The Paper

Song song với đó, thương mại điện tử và truy xuất nguồn gốc số cũng được đẩy mạnh. Hệ thống quản lý hiện kết nối hơn 9.000 hộ trồng quýt và 2.000 doanh nghiệp, giúp người tiêu dùng kiểm tra toàn bộ quy trình từ vùng nguyên liệu đến thành phẩm chỉ bằng cách quét mã QR.

Thay vì chỉ bán nông sản, địa phương còn kết hợp trần bì với du lịch văn hóa, xây dựng mô hình "doanh nghiệp + vùng nguyên liệu + nông hộ + du lịch". Mỗi năm, làng đón hơn 5 triệu lượt khách, giúp thu nhập bình quân của người dân tăng gấp đôi.

Từ một lớp vỏ quýt từng bị bỏ đi, Tân Hội đã biến trần bì thành dược liệu, đặc sản, sản phẩm văn hóa và động lực phát triển kinh tế nông thôn, tạo nên ngành công nghiệp trị giá gần 4 tỷ USD mỗi năm.