Trung Quốc vẫn nếm 'trái đắng' từ chính sách một con

Chính sách một con của Trung Quốc gây ảnh hưởng đến xã hội lâu dài. Ảnh: Reuters.

Trong hơn 35 năm, chính sách một con đã góp phần làm thay đổi căn bản cấu trúc gia đình và xã hội Trung Quốc. Từ những khu phố đông đúc ở Bắc Kinh, Thượng Hải đến các làng quê xa xôi ở Tứ Xuyên, hàng trăm triệu gia đình đã buộc phải điều chỉnh cuộc sống của mình theo một quy định: mỗi cặp vợ chồng chỉ được sinh một con.

Năm 1978, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đưa ra khẩu hiệu: "Một là tốt nhất, hai là tối đa, cách nhau ba năm". Đến năm 1980, chính sách này trở thành quy định quốc gia. Chỉ 2 năm sau, 96% gia đình ở đô thị chỉ có một con, theo khảo sát hộ gia đình thành thị.

Bằng hệ thống phạt tiền và chế tài nghiêm khắc, tỷ lệ sinh của quốc gia đông dân nhất thế giới khi đó đã bị "hãm phanh" gần như đột ngột. Nhưng chính biện pháp ấy lại dần trở thành vấn đề. Điều đó thể hiện rõ nhất qua sự sụt giảm nghiêm trọng tỷ lệ sinh và quá trình già hóa dân số diễn ra với tốc độ nhanh chưa từng có, theo El PAÍS.

Di sản nặng nề

Trong thời gian áp dụng, chính sách sinh một con đã để lại nhiều hệ quả đau lòng như nạo phá thai cưỡng bức, trẻ em bị bỏ rơi, những đứa trẻ không được đăng ký hộ khẩu. Bé gái là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất vì tư tưởng chuộng con trai.

Song song với đó, một thế hệ "con một" mới hình thành, thường được gọi là "những hoàng đế nhỏ": được nuông chiều, đầu tư nhiều, lớn lên cùng tốc độ tăng trưởng GDP trung bình 10%/năm và sự trỗi dậy của Trung Quốc như một siêu cường.

Bà Ma Li (53 tuổi) chỉ có một con gái, năm nay 24 tuổi. Bà nói mình nuôi con với mong muốn con gái có "quyền và cơ hội như con trai", dạy con phải mạnh mẽ và biết tự bảo vệ mình.

Bà Ma cho biết sau khi sinh con, bà tự nguyện đặt vòng tránh thai. Bà thừa nhận nếu có quyền lựa chọn, bà đã muốn sinh thêm con, nhưng cũng cho rằng chính sách này "giải phóng phụ nữ khỏi việc sinh nở suốt đời". Theo bà, mỗi thời đại có logic riêng và giờ đây nhiều người thậm chí không còn muốn kết hôn hay sinh con.

Chính sách sinh một con để lại "hố sâu" dân số cho Trung Quốc. Ảnh: Reuters.

Ở nông thôn, chính sách này được áp dụng lỏng lẻo hơn. Khoảng cách địa lý, nhu cầu lao động và thực tế đời sống khiến nhiều gia đình tìm cách "lách luật".

Bà Mei (49 tuổi, ở Tứ Xuyên) kể rằng ở quê bà hầu như nhà nào cũng có nhiều con. Khi sinh con thứ hai, bà đăng ký đứa bé vào hộ khẩu của chị gái. Mãi đến năm 2015 bà mới hợp thức hóa và nộp phạt, mức phạt lúc đó thấp hơn rất nhiều so với trước kia. Suốt 12 năm, trên giấy tờ, đứa trẻ là con của dì.

Theo bà Mei, trước đây nuôi con "rất đơn giản, chỉ cần có cái ăn là được", còn bây giờ áp lực kinh tế, thu nhập trì trệ, căng thẳng cao và gánh nặng gia đình khiến nhiều người ngại sinh con.

Nhiều phụ nữ trẻ ngày nay không còn xem hôn nhân và sinh con là mục tiêu trung tâm của đời mình. Họ ưu tiên sự nghiệp, tự do cá nhân và chất lượng cuộc sống. Sự thay đổi này, về lâu dài, đã làm thay đổi tận gốc quan niệm xã hội về gia đình, làm cha mẹ và sinh đẻ.

Không dễ đảo ngược

Khi tháp dân số đảo ngược và dân số già hóa nhanh chóng, Trung Quốc buộc phải từ bỏ chính sách một con vào năm 2016, cho phép sinh 2 con, rồi đến năm 2021 là sinh 3 con. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh của Trung Quốc vẫn tiếp tục giảm.

Theo Ngân hàng Thế giới, trung bình mỗi phụ nữ chỉ sinh 1 con, thấp hơn rất nhiều mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số. Năm 2022, dân số Trung Quốc lần đầu tiên giảm kể từ thập niên 1960; năm 2023, nước này bị Ấn Độ vượt qua về quy mô dân số.

Liên Hợp Quốc dự báo dân số Trung Quốc có thể giảm từ 1,4 tỷ hiện nay xuống còn 633 triệu vào năm 2100.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gọi đây là vấn đề "an ninh quốc gia", cho rằng an ninh dân số phải được đưa vào chiến lược tổng thể. Chính sách vì thế đang chuyển từ kiểm soát số lượng sang khuyến khích sinh con.

Hàng loạt chính sách khuyến khích sinh thêm con được áp dụng trong thời gian gần đây. Ảnh: New York Times.

Chính quyền kéo dài nghỉ thai sản, giảm thuế, trợ cấp nuôi con, tổ chức lễ cưới tập thể, cho phép đăng ký kết hôn ở bất kỳ đâu. Nhà nước cũng trợ cấp 3.600 nhân dân tệ (hơn 516 USD) mỗi năm cho trẻ dưới 3 tuổi và cam kết đến năm 2026 sinh con trong bệnh viện sẽ gần như miễn phí.

Ngược lại với quá khứ, từ năm 2026, bao cao su và các biện pháp tránh thai sẽ bị áp thuế VAT 13%, chấm dứt thời kỳ miễn thuế kéo dài hơn 30 năm.

Nhà nghiên cứu Yi Fuxian ví sự sụt giảm sinh như "một tảng đá lớn lăn xuống dốc, rất khó đẩy ngược lên". Ông cho rằng chính sách một con đã làm thay đổi tận gốc quan niệm về gia đình, khiến việc không sinh hoặc chỉ sinh một con trở thành chuẩn mực xã hội.

Nhà kinh tế Keyu Jin lại nhìn thấy cả mặt tích cực: ít con hơn giúp phụ nữ có vị thế cao hơn, được đầu tư giáo dục nhiều hơn, góp phần tạo ra một thế hệ phụ nữ độc lập và tự tin hơn.

Doanh nhân trẻ Winnie Tang (27 tuổi) cho rằng thế hệ của cô coi tự do lựa chọn là giá trị cốt lõi. Họ có quyền từ chối, không chấp nhận những khuôn mẫu áp đặt, ưu tiên sự nghiệp và hạnh phúc cá nhân hơn là chỉ gắn đời mình với việc lập gia đình.

Chính sách 'đẻ con nhận sổ đỏ' ở Trung Quốc gây xôn xao Nhiều thành phố tại Trung Quốc biến nhà ở thành phần thưởng cho việc sinh con nhằm giảm áp lực dân số và sự đóng băng của thị trường bất động sản. 15:58 10/1/2026