Xét đến cùng thì trà với chè cũng chỉ là một mà thôi. Anh minh họa

Chục năm xông xáo giang hồ trước đây, rượu tuyệt chẳng dám nói ngông, riêng quán trà ở đất Hà thành, tôi và anh bạn thân cơ hồ đều đã từng tới. Anh là người khiêm cung, nghiện trà mấy chục năm trời, vẫn luôn háo hức khi thưởng thức hương vị mới, nhất là phẩm trà do trà nhân Việt chế tác lại càng lấy làm trân trọng.

Nâng chén trà thưởng hương phẩm vị, nhắm mắt mím môi gật gù là đủ biết ông anh tâm đắc lắm. Tôi thì vốn ưa chữ nghĩa, thưởng trà xong thế nào cũng phải hỏi đến tên trà. Vả lại, cũng muốn hiểu thêm thức uống mình vừa nhấm nháp có liên hệ hữu cơ gì tới tên gọi hay không.

Dù rằng tên gọi chỉ là vỏ ngôn từ, song tâm tư, thị hiếu của người đặt thế nào, đều gián tiếp bộc lộ ra cả. Người thì ưa âm đọc lạ, bất chấp ý nghĩa. Người thì thích chọn từ giản đơn, âm nghĩa đều mang lại cảm giác thư thái nhẹ nhàng; người lại chuộng màu sắc cổ phong, tên đặt gợi nhắc nghìn năm xưa; cũ cũng lại có người đặt tên mô tả sắc hương vị vặn của trà một cách lãng đãng, mơ màng v.v.

Mỗi tên mỗi vẻ, song nhìn chung, người ta không còn gọi trà là chè như chè Mạn, chè chi, chè Bạng, chè Thái như trước nữa, nhất loạt đều đổi sang dùng từ trà.

Gặng hỏi, trà nhân nói chè và trà khác nhau, theo ý hiểu thông thường, chè chỉ tên cây hoặc sản phẩm thô mới qua sơ chế, còn trà chỉ thành phẩm đã được dụng công chế tác. Hơn nữa, trà đem lại cảm giác trang trọng, còn chè có hơi hướng mộc mạc bình dân. Hiểu như vậy cũng đúng, mà cũng lại chưa hoàn toàn đúng. Xét đến cùng thì trà với chè cũng chỉ là một mà thôi.

Ngôn ngữ cũng như văn hóa, luôn du nhập, đào thải và biến đổi. Chẳng riêng chữ viết có thể chuyển đổi hoàn toàn sang hệ thống văn tự khác, âm đọc cũng khi thay da đổi thịt đến mức khó nhận ra mối liên hệ bà con của cùng một từ ở hai thời điểm quá cách xa nhau. Như nay ta nói “sáu con rắn”, một nghìn năm trước, người Việt thời Lý phát âm tương tự /plău/ con /psănh/ chẳng hạn. Cũng có nhiều từ biến đổi không đến mức chóng mặt như thế, như một số từ có phụ âm v vốn bắt nguồn từ b, ví dụ vập - bập, véo - béo, vùng - bùng, vốc - bốc v.v. Tương tự, một số từ mang nguyên âm a, cổ xưa hơn được đọc là e, như xa (lô) - xe, áp (lực) - ép, pháp - phép, hạ - hè, trà - chè v.v. Đây không phải sự khác biệt của cách đọc địa phương, mà là sự thay đổi của ngữ âm lịch sử, theo thời gian.

Chữ Latin là văn tự ký âm, bởi vậy tư duy Latin tạo nên thói quen viết đúng theo quy ước chính tả, coi trọng cách viết chuẩn và âm đọc. Trong khi chữ Hán Nôm là văn tự có thành tố biểu ý, tư duy Hán Nôm chấp nhận một chữ có thể có nhiều âm đọc, thậm chí vài cách viết, nhưng ý nghĩa không thay đổi. Như chữ 心 có thể vừa đọc là tâm hoặc tim, 茶 có thể vừa đọc là trà hoặc chè, 染 có thể vừa đọc là nhiễm, nhuộm, nhuốm, ruộm v.v. Âm đọc cụ thể thế nào, được cân nhắc theo văn cảnh, đôi khi tùy thuộc ý kiến chủ quan của người phiên đọc. Điểm này những ai học qua tiếng Nhật chắc hẳn rất thấm thía. Vậy nên câu thơ chữ Nôm của Nguyễn Du được phiên ra quốc ngữ: “Rừng phong thu đã 染 màu quan san”, về mặt lý thuyết, 染 có thể cho bốn cách đọc, bình đẳng về tính xác suất lựa chọn, song về mặt cảm nhận chủ quan, người ta thường phân vân chọn giữa âm nhuộm và nhuốm.

Chuyện kể giai nhân xinh đẹp bậc nhất phủ chúa, sủng cơ của Thịnh vương Trịnh Sâm, Tuyên phi Đặng Thị Huệ là người làng Trà Hương, Phù Đổng, trấn Kinh Bắc. Bởi xuất thân từ làng Trà Hương, chúa lại hết sức yêu vì, nên đặt tên hiệu cho Tuyên phi là “Bà chúa Chè”, gây cảm hứng cho nhà văn Nguyễn Triệu Luật viết nên tiểu thuyết nổi tiếng cùng tên vào đầu thế kỷ XX.

Trà Hương cũng là tên một làng thuộc huyện Nghi Dương, tỉnh Hải Dương, có tên gọi dân gian là làng Chè. Hoàng Đạo Thúy (1900-1994) lại kể, giữa phố Cầu Gỗ có một phố nhỏ đi ra Bờ Hồ xưa chuyên bán chè tươi và trà. Đó là thôn Hương Mính (mính cũng có nghĩa là trà) với tên Nôm là thôn Hàng Chè, chuyên bán chè. Phố Hàng Chè ghi nhận trong Đại Nam nhất thống chí là chỉ chung đoạn phố này. Con phố này nay là phố Hồ Hoàn Kiếm, con phố ngắn nhất Hà Nội, tính ra có năm mươi hai mét, dọc phố giờ đây toàn cửa hàng nộm bò khô, không còn thấy bóng dáng của hàng chè nào nữa.

Trà và chè trước đây vẫn được dùng lẫn, sách vở ghi lại rất nhiều. Cứ lấy định nghĩa về trà, chè trong Đại Nam quốc âm tự vị, từ điển tiếng Việt đầu tiên viết bằng chữ quốc ngữ xuất bản năm 1895 là đủ biết. Việc gán thêm ý nghĩa để phân biệt trà - chè, tôi cho rằng mới diễn ra quãng một vài chục năm trở lại đây. Dĩ nhiên, nói vậy không có nghĩa rằng hai từ này hoàn toàn giống nhau.

Một trong những sự khác biệt cơ bản chúng ta, xét từ góc độ ngôn ngữ học, nằm ở chỗ từ được đọc là âm đọc chữ Hán trên sách vở, dùng để đọc các văn bản quan phương thời phong kiến, là âm Hán Việt, hình thành trong khoảng thế kỷ VIII, IX; còn chè thuộc lớp từ vựng cổ Hán Việt, đi vào tiếng Việt trước thời Đường (602-907) qua con đường khẩu ngữ, sử dụng trong đời thường. Ta có cảm giác từ trà trang trọng, tao nhã, còn từ chè mộc mạc, bình dân là vì vậy.