|
|
Trẻ tiêm vaccine tại Bệnh viện Bệnh nhiệt đới. Ảnh: Duy Hiệu. |
Thông tin được PGS.TS Nguyễn Vũ Thượng, Phó Viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM, đưa ra tại Hội nghị Khoa học năm 2026 diễn ra ngày 17/11. Hội nghị có chủ đề “Nghiên cứu vì sức khỏe cộng đồng: Thích ứng và Đổi mới”, hướng tới kỷ niệm 135 năm hình thành và phát triển của Viện.
Khi lá chắn vaccine xuất hiện những “lỗ hổng”
Bác sĩ Thượng cho biết suốt hơn nửa thế kỷ kể từ khi Chương trình Tiêm chủng mở rộng toàn cầu ra đời năm 1974, vaccine đã cứu sống khoảng 154 triệu người. Tuy nhiên, bức tranh tiêm chủng hiện nay vẫn chưa đồng đều. Thế giới hiện còn khoảng 13 - 14 triệu trẻ em chưa được tiếp cận vaccine, tập trung chủ yếu ở châu Phi và Nam Á.
"Cộng hưởng với những gián đoạn kéo dài sau đại dịch Covid-19, hàng rào miễn dịch cộng đồng tại nhiều quốc gia đang dần suy yếu", bác sĩ Thượng nói.
|
| Người dân xếp hàng chờ tiêm vaccine tại Viện Pasteur TP.HCM. Ảnh: Nguyễn Thuận. |
Theo PGS Nguyễn Vũ Thượng, sởi là thước đo nhạy cảm nhất cho những lỗ hổng này. Tỷ lệ tiêm vaccine sởi toàn cầu hiện mới đạt khoảng 77%, thấp hơn nhiều so với ngưỡng an toàn 95% của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Sởi có tốc độ lây lan cực nhanh khi một người bệnh có thể lây cho 12 đến 18 người chưa có miễn dịch, nên chỉ cần tỷ lệ tiêm chủng giảm, các ổ dịch lớn sẽ lập tức hình thành.
Thực tế này đã hiện hữu rõ nét tại khu vực phía Nam. Sau đại dịch, tỷ lệ tiêm đủ hai mũi vaccine sởi tại đây từng giảm xuống dưới 80%, dẫn đến đợt bùng phát dịch sởi lớn trong giai đoạn 2024 - 2025.
Đáng báo động, hơn 85% ca mắc giai đoạn đầu là trẻ dưới 10 tuổi, trong đó trẻ dưới 5 tuổi chiếm tới 70%. Ngành y tế đã phải khẩn trương tiêm bù cho trẻ 1-10 tuổi và mở rộng tiêm sớm cho trẻ từ 6 tháng tuổi để dập dịch.
|
| PGS.TS Nguyễn Vũ Thượng, Phó Viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM báo cáo tại hội nghị. Ảnh: Nguyễn Thuận. |
Không riêng bệnh sởi, ho gà và bạch hầu cũng đang diễn biến phức tạp. Năm 2024, thế giới ghi nhận khoảng 195.000 ca mắc ho gà, tăng gấp 5 lần so với năm 2023. Tỷ lệ tiêm đủ 3 mũi vaccine bạch hầu - ho gà - uốn ván toàn cầu hiện dưới 85% (so với mục tiêu trên 90%).
Điều đáng lưu ý là bệnh ho gà tấn công mạnh nhất vào trẻ dưới 3 tháng tuổi - nhóm trẻ quá nhỏ để tiêm chủng hoặc chưa hoàn thành đủ phác đồ. Một nghiên cứu được PGS Thượng dẫn chứng cho thấy hơn 50% nguồn lây ho gà cho trẻ nhỏ lại đến từ chính người lớn trong gia đình.
"Điều này cho thấy việc bảo vệ trẻ sơ sinh phụ thuộc rất lớn vào ý thức phòng bệnh và miễn dịch của những người xung quanh", bác sĩ Thượng nhấn mạnh.
Tương tự, bệnh bạch hầu cũng ghi nhận hơn 30.000 ca trên toàn cầu trong năm 2025. Tại Việt Nam, căn bệnh này đã quay trở lại và gây ra những trường hợp không qua khỏi đáng tiếc ở người chưa từng tiêm phòng.
Bên cạnh đó, trong công tác giám sát bệnh viêm màng não tại khu vực phía Nam, tỷ lệ các ca bệnh do những tác nhân nguy hiểm như vi khuẩn não mô cầu và Haemophilus influenzae type b (Hib) đã có sự thay đổi rõ rệt theo hướng tích cực sau khi vaccine phòng bệnh được đưa vào sử dụng.
Theo báo cáo dịch tễ từ Viện Pasteur TP.HCM, tình hình dịch bệnh não mô cầu tính đến tháng 10 ghi nhận sự gia tăng rõ rệt khi toàn khu vực phía Nam xảy ra 42 ca mắc bệnh não mô cầu và 7 trường hợp không qua khỏi. Dịch xuất hiện rải rác tại 8/8 tỉnh thành miền Nam, trong đó riêng TP.HCM ghi nhận chùm 5 ca mắc và 1 ca không qua khỏi liên quan đến ổ dịch học đường tại huyện Nhà Bè.
Số liệu giám sát cho thấy chủng vi khuẩn gây bệnh nguy hiểm này chủ yếu thuộc nhóm huyết thanh B (chiếm 94%) và tấn công mạnh nhất vào nhóm thanh thiếu niên từ 11 đến 15 tuổi do đặc thù sinh hoạt tập trung đông người.
Trẻ tạm trú dễ bị bỏ sót mũi tiêm
Phân tích sâu hơn về nguyên nhân khiến trẻ không được tiêm chủng đầy đủ, bác sĩ Thượng chỉ ra hai rào cản lớn: sự di biến động dân cư và tâm lý e ngại vaccine.
Qua khảo sát tại các vùng dịch sởi, chỉ khoảng một nửa số trẻ mắc bệnh có lịch sử tiêm chủng, nửa còn lại hoàn toàn chưa được tiêm. Những đứa trẻ theo gia đình di chuyển liên tục giữa các tỉnh thành hoặc sống ở khu vực tạm trú rất dễ bị rơi khỏi danh sách theo dõi của y tế địa phương.
Số liệu nghiên cứu cho thấy từ 36% đến 79% ca mắc sởi có liên quan đến di biến động dân cư. Tại một địa bàn khảo sát,tỷ lệ trẻ tạm trú từng mắc sởi lên tới 33%, cao gấp gần 4 lần so với nhóm trẻ thường trú (khoảng 9%).
Bên cạnh đó, việc Việt Nam đón hơn 24 triệu lượt khách quốc tế trong năm 2025 cũng làm tăng nguy cơ mầm bệnh xâm nhập từ bên ngoài.
Ngoài ra, những khủng hoảng truyền thông về phản ứng sau tiêm trong quá khứ vẫn để lại tâm lý dè dặt ở một bộ phận phụ huynh. Điển hình là sự cố vaccine Quinvaxem năm 2013 từng kéo tỷ lệ tiêm chủng xuống dưới 60%.
Để lấp đầy các khoảng trống miễn dịch, PGS Nguyễn Vũ Thượng nhấn mạnh giải pháp cốt lõi là quản lý chặt chẽ đối tượng tiêm chủng ngay từ lúc mới sinh. Hồ sơ tiêm chủng của trẻ cần được số hóa và gắn liền với mã định danh cá nhân để dù gia đình chuyển đi đâu, hệ thống y tế vẫn có thể theo dõi và nhắc lịch tiêm chính xác, tránh bỏ sót.
|
| Thứ trưởng Bộ Y tế Lê Đức Luận phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Nguyễn Thuận. |
Song song với tiêm chủng, hệ thống giám sát dịch bệnh phải vận hành trơn tru từ khâu phát hiện ca nghi ngờ, lấy mẫu xét nghiệm đến khoanh vùng xử lý. Bác sĩ Thượng lưu ý, do một số bệnh truyền nhiễm ít xuất hiện trong thời gian dài nên nhân viên y tế tuyến cơ sở đôi khi lúng túng, chậm nhận diện ca bệnh ban đầu, vô tình tạo điều kiện cho dịch lây lan.
Vì vậy, phương châm “giám sát, phát hiện sớm để hành động ngay” cần được đặt lên hàng đầu. Song song đó, ngành y tế phải đẩy mạnh truyền thông minh bạch thông qua các chuyên gia uy tín để củng cố niềm tin cho người dân.
Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Y tế Lê Đức Luận đánh giá cao những đóng góp của Viện Pasteur TP.HCM trong thời gian qua. Lãnh đạo Bộ cũng đề nghị đơn vị tiếp tục nâng cao năng lực nghiên cứu độc lập và đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật cho mạng lưới y tế dự phòng địa phương.
Trong giai đoạn tới, Viện cần tiên phong ứng dụng công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số vào công tác xét nghiệm, giám sát dịch bệnh. Đồng thời, đơn vị cần mở rộng hợp tác quốc tế để giữ vững vị thế trung tâm y tế dự phòng hàng đầu khu vực.
Súng, vi trùng và thép
Trong lịch sử loài người, đậu mùa, cúm, lao, sốt rét, dịch hạch, sởi và dịch tả đều là những bệnh truyền nhiễm tiến hóa từ căn bệnh ở loài vật. Đến nay, ta lần ngược về lịch sử để xem sản xuất lương thực đã nảy sinh như thế nào ở một ít trung tâm và từ đó đã bành trướng nhanh chậm khác nhau đến thế nào sang các khu vực khác. Những khác biệt địa lý đó chính là lời đáp hệ trọng và tối hậu cho câu hỏi của Yali về việc tại sao dân tộc này lại khác dân tộc khác đến vậy về sức mạnh và sự dồi dào sung túc.
Cuốn sách Súng, vi trùng và thép là lược sử về các xã hội của loài người trong khoảng 13.000 năm trở lại đây. Tác giả tập trung tìm lời giải cho câu hỏi: “Tại sao lịch sử đã diễn ra trên mỗi châu lục một khác?”.