Tốc độ biến đổi của Trái Đất gây sốc

Phần lớn nước Mỹ vừa trải qua kỳ nghỉ Quốc khánh 4/7 trong cái nóng như thiêu đốt khi một "vòm nhiệt" (heat dome) cường độ mạnh bao trùm nhiều khu vực. Nắng nóng đã gây áp lực lớn lên hệ thống điện và buộc hàng loạt sự kiện phải hủy bỏ, theo Bloomberg.

Trong khi đó, tại châu Âu, chỉ vài ngày sau đợt nắng nóng chết người khiến nhiệt độ tại Pháp lên tới 43,8°C, các nhà khí tượng cảnh báo những đợt nóng khắc nghiệt sẽ tiếp tục quay trở lại.

Mặc dù giới khoa học từ lâu đã chuẩn bị tinh thần trước tác động của biến đổi khí hậu, mức độ nghiêm trọng của các hiện tượng này vẫn khiến họ bàng hoàng.

Nhà khoa học khí quyển Katharine Hayhoe thuộc Đại học Texas Tech cho biết khí hậu hiện nay "dường như đã đột ngột bước sang một trạng thái khác so với chỉ vài năm trước".

Ngày càng khắc nghiệt

Dấu hiệu rõ ràng cho thấy các hiện tượng thời tiết đang trở nên chưa từng có tiền lệ là con người phải sáng tạo ra những thuật ngữ mới để nói về chúng.

Cuối tháng 6, mặt đường và các bề mặt công trình ở Paris nóng đến mức người dân truyền tai nhau chuyện có thể làm chín những chiếc "crêpes canicules" (bánh kếp nắng nóng) ngay trên bệ cửa sổ.

Tại Bắc Cực, những đám cháy rừng âm ỉ suốt mùa đông rồi bùng phát trở lại vào mùa xuân được đặt tên là "zombie fires" (đám cháy zombie).

Đám cháy zombie ở Công viên Quốc gia Tây Bắc Cực Alaska. Ảnh: Josh Foreman.

Còn khi nói về đợt nắng nóng tháng 9/2023, nhà khoa học Zeke Hausfather của Berkeley Earth đã thốt lên rằng nó "không thể tin nổi, hoàn toàn điên rồ".

"Có lẽ chúng ta nên gọi chúng là những hiện tượng siêu cực đoan hay cực đoan cực độ”, Tim Lenton, chủ nhiệm bộ môn khoa học hệ thống Trái Đất và biến đổi khí hậu tại Đại học Exeter, nói. "Chúng ta đang bắt đầu chứng kiến các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra trên quy mô không gian và với cường độ thực sự đáng kinh ngạc".

Trong giai đoạn 2016-2024, biến đổi khí hậu đã khiến thế giới ghi nhận số lượng kỷ lục nắng nóng cao gấp 4 lần so với kịch bản khí hậu ổn định.

Các trận mưa lớn chưa từng có cũng xuất hiện nhiều hơn khoảng 40%, trong khi tình trạng khô hạn kỷ lục tăng khoảng 10%.

Ngược lại, các kỷ lục về giá rét lại đang dần biến mất, theo báo cáo tổng quan về thời tiết cực đoan được công bố năm 2025.

Giới nhà khoa học cũng cảnh báo nhiệt độ đại dương đang tăng nhanh ngoài dự báo, có thể mở ra giai đoạn khí hậu chưa từng được ghi nhận với nhiều kỷ lục mới sắp xuất hiện.

Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của châu Âu cho biết nhiệt độ bề mặt đại dương ngoài các vùng cực vào ngày 21/6 đã vượt qua mọi mức cao từng được ghi nhận trong cùng kỳ các năm 2023 và 2024.

Đây là cột mốc mới khiến giới khoa học đặc biệt quan ngại, theo Guardian.

Màn hình hiển thị nhiệt độ tại Seville, Tây Ban Nha vào tháng 7/2023. Ảnh: Angel Garcia/Bloomberg.

Giai đoạn mới

Trong thời gian tới, đợt El Niño mới, bắt đầu từ tháng 6, cũng sẽ kéo theo nhiều tháng thời tiết bất thường trên toàn cầu.

El Niño làm khuếch đại hiệu ứng nóng lên do khí nhà kính gây ra, kéo theo thiệt hại kinh tế trực tiếp lên tới hàng tỷ USD từ lũ lụt, mất mùa, cháy rừng và bất ổn xã hội.

Một số mô hình dự báo cho thấy El Niño lần này có thể đẩy mức nóng lên toàn cầu tạm thời chạm ngưỡng 2°C trong thời gian ngắn.

"Thậm chí, hoàn toàn có khả năng nhiệt độ trung bình sẽ vượt qua ngưỡng này trong một tháng nào đó", Sarah Kapnick, giám đốc toàn cầu phụ trách tư vấn khí hậu của JPMorgan Chase, nhận định.

Các vệ tinh cũng đang ghi nhận lượng nhiệt tích tụ trong hệ thống khí hậu Trái Đất.

Chúng đo trực tiếp hai số liệu quan trọng: Bao nhiêu năng lượng từ Mặt Trời đi vào khí quyển, và bao nhiêu nhiệt lượng được Trái Đất phát xạ trở lại không gian?

Chênh lệch giữa hai con số này chính là thước đo phản ánh mức độ nóng lên toàn cầu.

Đáng chú ý, sự chênh lệch này đã tăng gấp đôi trong vài năm gần đây. Các tác giả của nghiên cứu công bố vào tháng 5/2025 nhận định đây là "hiện tượng bất thường khiến chúng ta thực sự không kịp trở tay".

Lượng năng lượng dư thừa bị giữ lại trong hệ thống khí hậu dường như xuất phát từ việc Trái Đất phản xạ ít ánh sáng Mặt Trời trở lại không gian hơn trước.

Một phần nguyên nhân là băng trắng phản xạ ánh sáng đang tan chảy, chuyển thành nước biển sẫm màu hơn hấp thụ nhiệt nhiều hơn.

"Sự mất cân bằng năng lượng này cho thấy các mô hình khí hậu có thể đang đánh giá thấp mức độ nóng lên trong tương lai. Chúng ta chưa thể khẳng định điều đó, nhưng cần khẩn trương tìm hiểu chính xác điều gì đang xảy ra", Phil Duffy, nhà khoa học của tổ chức phi lợi nhuận Spark Climate Solutions, cho biết.

Kể từ năm 1880, mực nước biển trung bình toàn cầu đã tăng hơn 21 cm, và đến cuối thế kỷ này có thể tăng tới 2 m. Nước sẽ nở ra khi nhiệt độ tăng, hiện tượng được gọi là giãn nở nhiệt (thermal expansion). Một nguyên nhân lớn khác là lượng băng tan chảy ra đại dương.

Tảng băng trôi gần bến cảng ở Pouch Cove, Newfoundland, Canada, vào tháng 5. Ảnh: Reuters.

Theo báo cáo thường niên về các chỉ số khí hậu, tốc độ băng tan trong giai đoạn 2006-2025 đã cao hơn gấp đôi so với giai đoạn 1976-1995.

Theo Bloomberg, số phận của cảng biển ở New York, London hay Thượng Hải có thể phụ thuộc vào những khối băng khổng lồ tại Greenland, Nam Cực và các sông băng trên núi cao.

Khi chúng tan chảy, lượng nước khổng lồ sẽ đổ vào đại dương, khiến mực nước biển không ngừng dâng lên và từng bước lấn sâu vào cảng biển cũng như các vùng duyên hải trên khắp thế giới.

Kể từ năm 2002, Greenland mất trung bình khoảng 264 tỷ tấn băng mỗi năm.

Các sông băng ở những dãy núi như Himalaya và Andes còn mất băng với tốc độ nhanh hơn.

Ở Tây Nam Cực, nước biển ấm hơn cũng đang bào mòn sông băng từ dưới đáy, khiến chúng tan nhanh.

Một số khu vực khác của Nam Cực, chủ yếu ở bờ biển phía đông bắc, vẫn tích lũy thêm băng nhờ tuyết rơi, nhưng lượng băng mới này không đủ để bù lại phần băng đang mất đi.

Một trong những khu vực khiến giới khoa học đặc biệt lo ngại là sông băng Thwaites.

Năm 2017, tạp chí Rolling Stone đã gọi nơi này là "Doomsday Glacier" (Sông băng Ngày tận thế).

Nguyên nhân không chỉ vì bản thân Thwaites có thể làm mực nước biển dâng lên đáng kể khi tan chảy, mà nó còn đóng vai trò như "nút chặn" khổng lồ.

Nếu chiếc nút này mất đi, nhiều khối băng nằm sâu bên trong lục địa Nam Cực có thể sẽ trượt ra đại dương với tốc độ nhanh hơn nữa.

Bloomberg đánh giá ngay cả khi thế giới có khả năng kiểm soát sự nóng lên toàn cầu tốt hơn, một tương lai nóng hơn và khắc nghiệt hơn vẫn là điều chắc chắn.

Vì vậy, giai đoạn tiếp theo của biến đổi khí hậu có thể sẽ được đánh dấu bằng việc tìm ra cách ứng phó tốt nhất.

“Đó sẽ là phần khó khăn trong việc quản lý biến đổi khí hậu hiện nay”, bà Kapnick của JPMorgan nhấn mạnh.