Thối não vì video ngắn

Lướt video ngắn hàng giờ đã trở thành thói quen phổ biến. Ảnh: Naver.

Buổi sáng vừa thức dậy, Cẩm Vân (22 tuổi, Hà Nội) theo thói quen với tay lấy điện thoại và mở TikTok. Từ những đoạn video chỉ kéo dài vài chục giây, cô có thể lướt liên tục hàng giờ, khi ăn uống, học bài hay trước lúc đi ngủ. Trung bình mỗi ngày, nữ sinh dành 5-7 tiếng cho các nền tảng video ngắn.

Tại một quán cà phê ở Hà Nội, Đức Thắng (32 tuổi) cũng đang nghỉ ngơi theo cách tương tự. Anh ngồi hàng giờ liền, không làm việc, không trò chuyện với ai, chỉ liên tục vuốt màn hình.

"Càng xem càng thấy mệt mỏi, đầu óc trống rỗng, nhưng cứ bỏ điện thoại xuống một lúc là lại cầm lên", anh nói.

Những hình ảnh như vậy đang ngày càng phổ biến trong đời sống hiện đại. Video ngắn len lỏi vào hầu hết khoảng thời gian trống của con người, từ lúc thức dậy đến trước khi đi ngủ.

"Hội chứng thối não" (brain rot) - thuật ngữ từng được sử dụng như một cách tự giễu trên mạng xã hội - đang dần được nhìn nhận như một vấn đề sức khỏe tâm thần đáng quan tâm, phản ánh những tác động của việc tiêu thụ quá mức các nội dung ngắn, liên tục trong thời đại số.

Một bộ não nghiện sự mới lạ

Trao đổi với Tri Thức - Znews, thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân, thành viên Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam, cho biết "thối não" không phải là một bệnh lý hay chẩn đoán tâm thần chính thức.

Theo chuyên gia, xã hội không dùng cụm từ này để mô tả sự suy giảm trí tuệ, mà để diễn tả cảm giác mất dần khả năng tập trung, suy nghĩ sâu và kiên nhẫn với những công việc cần nhiều thời gian. Đây là trải nghiệm mà rất nhiều người, đặc biệt là người trẻ, đang gặp phải.

Ở góc độ tâm lý học, ông cho rằng con người đang chứng kiến sự va chạm giữa một bộ não được tiến hóa qua hàng trăm nghìn năm với môi trường công nghệ thay đổi chóng mặt chỉ trong vài thập niên.

Video ngắn mang lại giải trí tức thì nhưng cũng khiến nhiều người giảm khả năng tập trung. Ảnh: Smartcitiesworld.

Não bộ vốn bị hấp dẫn bởi những thứ mới lạ, bất ngờ và giàu cảm xúc. Video ngắn gần như được thiết kế hoàn hảo để khai thác những đặc điểm này.

"Vì vậy, tôi không cho rằng não của chúng ta đang 'thối đi'. Điều đang xảy ra là não đang học một kiểu vận hành mới: quen với tốc độ nhanh, quen với việc được kích thích liên tục và ngày càng khó chịu hơn khi phải ở lại với những trải nghiệm chậm", thạc sĩ Lân nói.

Vì sao chỉ định xem vài phút nhưng lại lướt hàng giờ?

Để lý giải sức hấp dẫn của video ngắn, ông Lân ví việc lướt TikTok hay Reels giống như đứng trước một bàn tiệc với hàng trăm món ăn liên tục được dọn ra.

Não bộ chưa kịp "tiêu hóa" món này thì món khác đã xuất hiện. Mỗi lần vuốt màn hình thực chất là một lần tìm kiếm phần thưởng. Có video bình thường, nhưng cũng có video hài hước, xúc động hoặc gây bất ngờ. Chính tính chất không thể đoán trước này khiến não bộ luôn ở trạng thái chờ đợi.

Trong tâm lý học hành vi, đây được xem là một trong những cơ chế củng cố mạnh nhất đối với một hành vi.

"Nó khiến con người rất khó dừng lại vì não luôn nghĩ rằng có thể chỉ cần vuốt thêm một lần nữa thôi sẽ gặp thứ thú vị hơn", chuyên gia phân tích.

Khi quá trình này lặp đi lặp lại nhiều giờ mỗi ngày trong thời gian dài, não bộ dần quen với nhịp độ kích thích cao. Khi quay lại đọc sách, học tập hoặc làm việc, nhiều người cảm thấy những hoạt động này trở nên "nhạt" hơn trước.

Không phải vì chúng mất giá trị, mà bởi hệ thống chú ý đã được huấn luyện theo một cách khác.

Xóa rồi lại cài

Không chỉ trẻ em, nhiều người trưởng thành hiện nay cũng gặp khó khăn khi đọc hết một bài báo dài, theo dõi một cuốn sách hoặc duy trì sự tập trung trong các cuộc họp. Theo ThS Hoàng Quốc Lân, video ngắn không phải nguyên nhân duy nhất nhưng chắc chắn là một yếu tố góp phần.

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân, thành viên Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam. Ảnh: NVCC.

"Não bộ có xu hướng thích nghi với những gì chúng ta làm thường xuyên. Khi quen với việc tiếp nhận thông tin trong vài chục giây, chúng ta dễ mất kiên nhẫn với những nội dung dài hơn", ông cho biết.

Tuy nhiên, ranh giới giữa giải trí và lệ thuộc không nằm ở số giờ sử dụng mà ở mức độ mất kiểm soát. Nếu một người nhiều lần muốn giảm thời gian xem nhưng không thể thực hiện, hoặc việc lướt video bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, học tập, giấc ngủ hay các mối quan hệ, đó là dấu hiệu cần được lưu ý.

Thậm chí, nhiều người liên tục xóa rồi lại cài các ứng dụng có video ngắn, chuyên gia cho rằng điều họ tìm kiếm không đơn thuần là nội dung, mà là cảm giác dễ chịu. Sau một ngày căng thẳng hoặc mệt mỏi, video ngắn giúp giải tỏa cảm xúc gần như tức thì. Khi ứng dụng bị xóa nhưng những áp lực trong cuộc sống vẫn còn, họ rất dễ quay trở lại.

"Nói cách khác, cái khó không nằm ở việc xóa mạng xã hội, các nền tảng có video ngắn, mà ở việc tìm được một cách lành mạnh hơn để thư giãn và điều chỉnh cảm xúc", ThS Hoàng Quốc Lân nhận định.