Thiệt thòi của những đứa trẻ được bao bọc quá mức

Trẻ em cần được trải nghiệm cả thuận lợi lẫn khó khăn để trưởng thành. Ảnh minh họa: Pexels.

Khi nhắc đến cha mẹ bao bọc con quá mức, nhiều người hình dung những phụ huynh luôn theo sát con, sẵn sàng can thiệp ngay khi có dấu hiệu rắc rối. Cách nuôi dạy này thường được gọi là cha mẹ trực thăng, dù thuật ngữ này đôi khi được dùng để chỉ mức độ can thiệp cực đoan hơn.

Trong nghiên cứu, bao bọc con quá mức được định nghĩa là hành vi kiểm soát quá mức và hạn chế quyền tự chủ của trẻ. Hành vi này có thể biểu hiện qua việc cha mẹ không cho con trải qua những thất bại nhỏ, giải quyết vấn đề thay con, làm mọi việc để con không phải khó chịu hoặc theo dõi con quá mức nhằm ngăn chặn mọi rủi ro.

Vì sao cha mẹ khó buông tay?

Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Child Development cho thấy sự bao bọc quá mức có thể gây ra những tác động không mong muốn. Cách nuôi dạy này có thể khiến trẻ phụ thuộc vào cha mẹ, làm suy giảm lòng tự trọng và niềm tin vào khả năng của bản thân. Đáng chú ý, nghiên cứu còn ghi nhận thanh thiếu niên có tâm trạng kém tích cực hơn khi cha mẹ bao bọc quá mức.

Cụ thể, các nhà nghiên cứu tại Đại học Erasmus Rotterdam (Hà Lan) yêu cầu thanh thiếu niên nhiều báo cáo về tâm trạng và mức độ cảm nhận sự bao bọc của cha mẹ trong suốt một tuần.

Kết quả cho thấy tâm trạng của các em kém tích cực hơn vào những thời điểm cha mẹ bảo vệ mình quá mức. Mối quan hệ này có thể diễn ra theo cả hai chiều: Khi tâm trạng của trẻ đi xuống, cha mẹ cũng có thể tăng cường sự kiểm soát, khiến trẻ cảm thấy bị can thiệp nhiều hơn.

Theo TS Maura Francis, nhà tâm lý học lâm sàng tại Manhattan Psychology Group, sự lo âu thường là nguyên nhân khiến cha mẹ bảo vệ con quá mức. Bên cạnh đó, công nghệ và mạng xã hội cũng khiến cha mẹ lo lắng hơn. Nhiều phụ huynh chưa có kinh nghiệm đối phó với các nguy cơ trên mạng, nên lúng túng khi tìm cách hướng dẫn con tự bảo vệ mình.

Trong khi đó, GS.TS Eric Storch, Phó trưởng khoa Tâm lý học tại Đại học Y Baylor (Mỹ), cho rằng áp lực xã hội cũng góp phần khiến cha mẹ muốn kiểm soát con. Mong muốn nuôi dạy một đứa trẻ theo hình mẫu “lý tưởng” có thể khiến phụ huynh can thiệp nhiều hơn.

Tuy nhiên, theo TS Storch, trẻ em cần được trải nghiệm cả thuận lợi lẫn khó khăn để trưởng thành, học cách giải quyết vấn đề và ứng phó với những tình huống không như mong đợi.

Nếu thường xuyên được cha mẹ giải quyết thay vấn đề, trẻ có thể thiếu tự tin khi đưa ra quyết định và gặp khó khăn khi phải tự đối mặt với thử thách.

Bao bọc con đến đâu là đủ?

Nếu nhận thấy mình đang bao bọc con quá mức, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ. TS Francis khuyên phụ huynh điều chỉnh cách nuôi dạy theo sự phát triển của trẻ, đặc biệt khi con bắt đầu có nhu cầu tự chủ và muốn chứng tỏ khả năng của bản thân.

“Nuôi dạy con có trách nhiệm đòi hỏi cha mẹ xác định những kỳ vọng phù hợp với độ tuổi và giai đoạn phát triển của trẻ, đồng thời giúp con tăng khả năng chịu đựng cảm xúc khó chịu khi tự khám phá mọi thứ thông qua quá trình thử và sai”, bà nói.

TS Storch cũng khuyến nghị cha mẹ từng bước tạo thêm không gian để con tự khám phá và xử lý tình huống. Phụ huynh có thể quan sát cách trẻ giải quyết vấn đề, từ đó xác định khi nào cần hỗ trợ và khi nào nên để con tự thử sức. Việc cho phép trẻ mắc những sai lầm nhỏ, dạy con các nguyên tắc an toàn và làm gương từ sớm có thể giúp trẻ tự tin, chủ động hơn theo thời gian.

Làm cha mẹ tỉnh thức là tác phẩm của Shefali Tsabary. Ảnh: Thái Hà Books.

Góc nhìn tương tự được đề cập trong cuốn Làm cha mẹ tỉnh thức của tiến sĩ tâm lý học Shefali Tsabary. Tác giả khuyến khích cha mẹ thay đổi vai trò trong quá trình nuôi dạy con, từ người giữ vai trò trung tâm, quyết định mọi việc sang người đồng hành, tạo điều kiện để trẻ tự khám phá và học hỏi.

Cuốn sách hướng dẫn cha mẹ nhận diện và vận dụng những bài học về tình cảm, tinh thần trong quá trình nuôi con vào chính sự phát triển của bản thân, qua đó cải thiện cách nuôi dạy trẻ. Để làm được điều này, cha mẹ cần cởi mở với quan điểm rằng những điểm chưa hoàn thiện của bản thân cũng có thể trở thành công cụ hữu ích cho sự thay đổi.