|
|
Các loại "bút tiêm giảm cân" thực chất là thuốc điều trị béo phì và đái tháo đường. Ảnh chụp màn hình. |
"Chỉ cần tiêm một mũi mỗi tuần, cân nặng sẽ giảm nhanh mà không cần ăn kiêng hay tập luyện vất vả", những lời quảng cáo về "bút tiêm giảm cân" đang tràn ngập trên mạng xã hội. Không ít nơi còn gọi đây là "thần dược của giới nhà giàu" hay "bí mật giữ dáng của người nổi tiếng".
Tuy nhiên, theo bác sĩ Dương Minh Tuấn, khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, những loại bút tiêm đang được nhắc đến thực chất là các thuốc thuộc nhóm GLP-1 receptor agonists hoặc các thuốc incretin thế hệ mới như liraglutide, semaglutide hay tirzepatide.
Đây không phải sản phẩm làm đẹp hay thực phẩm chức năng, chúng là thuốc điều trị béo phì và đái tháo đường, đã được nghiên cứu trong nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên thế giới.
Cơ chế giảm cân từ hormone đường ruột
Về mặt sinh lý học, các thuốc này hoạt động bằng cách mô phỏng hoặc tăng cường tác dụng của hormone đường ruột, đặc biệt là GLP-1, vốn đóng vai trò điều hòa cảm giác đói và no.
"Khi tác động lên các thụ thể tại vùng dưới đồi của não và hệ tiêu hóa, thuốc giúp tăng cảm giác no, giảm cảm giác đói và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày. Nhờ đó, người bệnh ăn ít hơn và cải thiện quá trình chuyển hóa năng lượng", bác sĩ Tuấn nói.
Ông phân tích thêm trong các thử nghiệm lâm sàng lớn, chẳng hạn chuỗi nghiên cứu STEP với semaglutide, bệnh nhân béo phì có thể giảm trung bình khoảng 14-15% trọng lượng cơ thể sau khoảng một năm điều trị, khi kết hợp với thay đổi lối sống. Một số thuốc thế hệ mới như tirzepatide còn cho thấy mức giảm cân cao hơn trong các nghiên cứu gần đây.
Theo bác sĩ Tuấn, trong nhiều thập kỷ trước, béo phì thường bị xem đơn giản là hệ quả của việc "ăn nhiều, ít vận động". Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học hiện đại cho thấy đây là một bệnh lý mạn tính phức tạp, liên quan đến hệ thần kinh trung ương, hệ nội tiết, yếu tố di truyền và môi trường sống.
Vì vậy, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng nhiều hiệp hội chuyên ngành đã bắt đầu khuyến cáo sử dụng các thuốc nhóm GLP-1 như một phần trong chiến lược điều trị béo phì mạn tính, dành cho những bệnh nhân phù hợp.
 |
Việc tự ý mua và sử dụng theo trào lưu có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe. |
Tuy vậy, trên thực tế, các loại bút tiêm này đang dần bị nhìn nhận như một công cụ làm đẹp nhanh chóng. Không ít người tin rằng chỉ cần vài mũi tiêm là có thể giảm cân, thon gọn và "đổi đời ngoại hình". Từ đó, nhiều người tự tìm mua thuốc qua mạng xã hội hoặc qua đường xách tay từ nước ngoài mà không có sự tư vấn của bác sĩ.
Nguy cơ từ thuốc không rõ nguồn gốc
Theo vị chuyên gia, việc sử dụng các loại bút tiêm giảm cân không kiểm soát tiềm ẩn nhiều rủi ro, trước hết là nguồn gốc thuốc.
Các thuốc GLP-1 là thuốc sinh học, cần được bảo quản lạnh nghiêm ngặt trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Nếu vận chuyển qua đường xách tay hoặc bán trên mạng xã hội mà không kiểm soát nhiệt độ, chất lượng thuốc có thể bị ảnh hưởng.
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã nhiều lần cảnh báo về sự xuất hiện của các sản phẩm semaglutide không được phê duyệt hoặc không rõ nguồn gốc được bán trực tuyến. Một số sản phẩm thậm chí được gắn nhãn “chỉ dùng cho nghiên cứu” nhưng vẫn bị quảng cáo như thuốc điều trị.
 |
| Bác sĩ Dương Minh Tuấn, khoa Nội tiết -Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: BSCC. |
Trong những trường hợp như vậy, người sử dụng không thể biết chính xác mình đang tiêm vào cơ thể chất gì.
Một vấn đề khác là chỉ định sử dụng thuốc. Theo các hướng dẫn điều trị béo phì của Bộ Y tế Việt Nam và nhiều khuyến cáo quốc tế, thuốc giảm cân chỉ được cân nhắc khi người bệnh có chỉ số BMI đủ cao và đã thay đổi lối sống trong một thời gian nhưng chưa đạt hiệu quả mong muốn.
"Nói cách khác, thuốc được dùng để điều trị bệnh béo phì, chứ không phải để giảm vài kilogram phục vụ mục đích thẩm mỹ. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít người có cân nặng bình thường vẫn tìm đến các loại bút tiêm này để nhanh chóng đạt vóc dáng mong muốn. Khi đó, lợi ích y khoa không rõ ràng nhưng nguy cơ lại tăng lên", bác sĩ Tuấn nhấn mạnh.
Tác dụng phụ có thể xảy ra
Các thuốc GLP-1 nói chung được đánh giá khá an toàn khi dùng đúng chỉ định và có theo dõi của bác sĩ. Tuy vậy, bác sĩ Dương Minh Tuấn cho hay chúng vẫn có thể gây ra một số tác dụng phụ.
Phổ biến nhất là các triệu chứng đường tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc táo bón, đặc biệt trong giai đoạn đầu điều trị. Vì vậy, phác đồ chuẩn thường yêu cầu tăng liều từ từ trong nhiều tuần để cơ thể thích nghi.
Nếu người dùng tự ý tiêm liều cao ngay từ đầu hoặc không tuân thủ phác đồ, các triệu chứng này có thể trở nên nặng nề hơn. Trong những trường hợp hiếm nhưng nghiêm trọng, đã có báo cáo về viêm tụy cấp hoặc biến chứng liên quan đến túi mật ở người sử dụng nhóm thuốc này.
Một thực tế ít được nhắc đến trong các quảng cáo giảm cân là hiệu quả của thuốc phụ thuộc rất nhiều vào lối sống. Thuốc có thể giúp giảm cảm giác đói và hỗ trợ kiểm soát lượng năng lượng nạp vào. Tuy nhiên, nếu chế độ ăn uống và vận động không được điều chỉnh, cân nặng có thể tăng trở lại sau khi ngừng thuốc.
Nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy phần lớn người bệnh tăng lại phần lớn số cân đã giảm trong vòng khoảng một năm sau khi dừng điều trị nếu không duy trì thay đổi lối sống.
Theo bác sĩ Tuấn, các bút tiêm giảm cân là một tiến bộ quan trọng của y học trong điều trị béo phì, căn bệnh đang gia tăng nhanh trên toàn thế giới. Tuy nhiên, chúng không phải thần dược như nhiều quảng cáo trên mạng xã hội.
Cuốn sách Bệnh của thời thức ăn tiện lợi giải thích nguyên nhân gây ra tất cả bệnh mạn tính, cách thực phẩm tiện lợi đã tác động đến chúng dẫn đến tổn hại cho sức khỏe, nền kinh tế và môi trường, từ đó đề xuất giải pháp để chữa lành cho con người.
