Rủi ro từ cú ‘bẻ lái’ bất ngờ của Tổng thống Mỹ Trump

Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, vốn được Tổng thống Trump nhiều lần ca ngợi, trên thực tế gần như sụp đổ từ ngày 13/7, khi ông ra lệnh khôi phục phong tỏa hải quân với Iran và tuyên bố sẽ thu phí tàu đi qua eo biển Hormuz.

Trong một cuộc phỏng vấn phát thanh, ông nói rằng những thỏa thuận như vậy “không có nhiều ý nghĩa”, nhưng không đưa ra chiến lược mới nào nhằm giải quyết cuộc xung đột.

Tình thế hiện nay khiến Tổng thống Mỹ rơi vào thế chưa có lối thoát rõ ràng, khi cả các đòn không kích lẫn nỗ lực ngoại giao đều chưa mang lại kết quả chấp nhận được. Giá dầu tăng mạnh, thị trường chứng khoán giảm điểm sau thông tin về việc tái áp đặt phong tỏa và thu phí hàng hải, gây thêm áp lực lên Nhà Trắng trong bối cảnh nhiều nghị sĩ Cộng hòa lo ngại tác động kinh tế trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào mùa thu năm nay.

“Eo biển Hormuz đang MỞ và sẽ tiếp tục MỞ, dù có hay không có Iran”, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội ngày 13/7.

Ông nói thêm: “Từ thời điểm này trở đi, nước Mỹ sẽ được biết đến với danh xưng ‘NGƯỜI BẢO VỆ EO BIỂN HORMUZ’. Nhưng vì sự CÔNG BẰNG, chúng tôi sẽ được hoàn trả 20% giá trị của mọi lô hàng vận chuyển qua đây để bù đắp mọi chi phí cần thiết nhằm bảo đảm an toàn và an ninh cho khu vực đầy bất ổn này của thế giới”.

Ông Trump đảo ngược lập trường

Quyết định thu phí tàu thuyền đi ngược hoàn toàn với lập trường mà chính quyền Tổng thống Trump đưa ra khi Iran đe dọa áp dụng biện pháp tương tự. Ngay cả trong vài tuần gần đây, các quan chức Mỹ vẫn khẳng định việc thu phí để bảo đảm quyền qua lại tại eo biển Hormuz là điều không thể chấp nhận.

Tháng trước, Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố: “Không quốc gia nào được phép thu phí hoặc lệ phí trên tuyến đường thủy quốc tế. Đó là tiền lệ mà chúng tôi sẽ không bao giờ chấp nhận”.

Tuy nhiên, trong bài đăng ngày 13/7, ông Trump không giải thích vì sao khoản phí do Mỹ áp dụng lại khác với khoản phí mà Iran từng dự định thu, cũng như không cho biết biện pháp này sẽ kéo dài trong bao lâu. Nhà Trắng không phản hồi yêu cầu bình luận về việc tổng thống dung hòa lập trường mới với quan điểm trước đây như thế nào.

Tổng thống Trump cho biết sẽ tiếp tục ra lệnh không kích Iran. “Chúng tôi sẽ đánh họ rất mạnh tối nay, sẽ đánh họ rất mạnh vào ngày mai và họ chẳng thể làm gì được cả. Họ chẳng còn gì ngoài những lời lẽ hung hăng”, ông nói trong cuộc phỏng vấn với người dẫn chương trình phát thanh Hugh Hewitt, ngay trước khi Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) công bố đợt không kích mới nhất.

CENTCOM - cơ quan chỉ huy các chiến dịch quân sự của Mỹ tại Trung Đông - thông báo sẽ khôi phục thực thi phong tỏa hải quân đối với các tàu đến hoặc rời các cảng và vùng ven biển của Iran từ tối muộn 14/7 theo giờ địa phương.

Tổng thống Trump cũng cho biết đang cân nhắc tấn công núi Pickaxe - cơ sở kiên cố nằm không xa cơ sở làm giàu uranium Natanz của Iran. Dù nói rằng “chúng tôi chưa thấy có hoạt động nào ở đó”, ông vẫn cho biết “Pickaxe có thể là mục tiêu của một cú đánh cực mạnh”.

Theo các nhà phân tích, việc từ bỏ nguyên tắc cốt lõi về tự do hàng hải tại eo biển Hormuz làm suy yếu chính lập luận của Tổng thống Trump rằng Iran không có quyền thu phí.

Mất tính chính danh

Ông Robert Kagan, chuyên gia lâu năm về an ninh tại Viện Brookings, nhận xét: “Ông Trump đang phá hủy mọi tính chính danh mà Mỹ có thể tuyên bố. Chúng ta từng thể hiện mình là bên bảo vệ lợi ích công toàn cầu. Chúng ta kêu gọi châu Âu chấp nhận rủi ro lớn để cùng kiểm soát eo biển, rồi lại thu phí chính họ sao?”.

Các công ty năng lượng đang phải đánh giá tác động của thực tế mới, trong khi nhiều đối tác quốc tế chỉ trích Mỹ đang làm đúng điều mà Washington từng lên án Iran.

Ngày 13/7, Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO) thuộc Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết khẳng định: “Việc đi lại qua eo biển Hormuz phải được tự do, không bị áp bất kỳ khoản phí hay lệ phí nào, phù hợp với luật pháp quốc tế”.

Về phía Iran, Ngoại trưởng Abbas Araghchi chế giễu thay đổi lập trường của ông Trump trong bài đăng trên mạng xã hội: "Tổng thống Mỹ hoàn toàn đúng. Bất kỳ ai bảo đảm hành trình an toàn cho tàu thương mại qua eo biển Hormuz đều xứng đáng được trả công. Iran luôn là NGƯỜI BẢO VỆ eo biển này và sẽ mãi như vậy. Dĩ nhiên, mức 20% là quá cao. Chúng tôi sẽ công bằng hơn”.

Vấn đề eo biển Hormuz khiến Tổng thống Mỹ Trump đau đầu kể từ khi phát động chiến dịch tấn công Iran hồi tháng 2, khi Tehran chứng minh họ có khả năng làm gián đoạn tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Trên thực tế, eo biển Hormuz đã trở thành vũ khí lợi hại nhất của Iran, khiến ông Trump gặp khó khăn trong việc khôi phục hoạt động vận tải biển về trạng thái trước chiến tranh.

Hy vọng của ông Trump, rằng lệnh ngừng bắn sẽ giải quyết được vấn đề này đã thất bại. Dù nhà lãnh đạo Mỹ cho phép tiến hành các đợt không kích mới, vẫn có rất ít dấu hiệu cho thấy chúng sẽ khiến Iran thay đổi tính toán, nhất là khi chiến dịch ném bom kéo dài 38 ngày trước đó không đạt được mục tiêu.

Bản thân ông Trump tỏ ra không muốn quay trở lại một cuộc chiến toàn diện, trong bối cảnh nhiều nghị sĩ Cộng hòa chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang thúc giục chấm dứt cuộc chiến vốn không được cử tri ủng hộ.