Cuộc chiến giữa Iran với liên minh Mỹ và Israel đang bước sang giai đoạn căng thẳng mới, nơi các cuộc không kích, phong tỏa và đòn trả đũa liên tiếp diễn ra trên khắp Trung Đông. Tuy nhiên, trong bức tranh chiến sự rộng lớn ấy, nhiều chuyên gia cho rằng kết cục của cuộc chiến có thể xoay quanh một địa điểm rất nhỏ: đảo Kharg.
Nằm giữa Vịnh Ba Tư, cách bờ biển Iran khoảng vài chục km, Kharg là một đảo san hô nhỏ nhưng giữ vai trò sống còn đối với nền kinh tế và năng lực chiến tranh của Tehran.
Theo các nhà phân tích quốc tế, chỉ cần kiểm soát hoặc làm tê liệt hòn đảo này, đối phương có thể gây sức ép cực lớn lên Iran mà không cần tiến hành một cuộc chiến tổng lực.
Kharg - “van dầu” của nền kinh tế Iran
Đảo Kharg được xem là “huyết mạch dầu mỏ” của Iran. Hòn đảo này xử lý phần lớn lượng dầu thô xuất khẩu của quốc gia Trung Đông, với các bến cảng và kho chứa quy mô lớn cho phép tàu chở dầu khổng lồ cập bến trực tiếp.
Theo các nguồn phân tích năng lượng, khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran đi qua Kharg. Điều này khiến nơi đây trở thành điểm yếu chiến lược hiếm có trong hệ thống năng lượng của nước này.
Fernando Ferreira, giám đốc rủi ro địa chính trị tại công ty tư vấn năng lượng Rapidan Energy Group, nói với CNN rằng: “Tắt Kharg đồng nghĩa với việc xuất khẩu dầu của Iran gần như sụp đổ”.
Về mặt địa lý, đảo Kharg nằm ở vùng nước sâu phía bắc Vịnh Ba Tư, nơi các tàu chở dầu lớn có thể dễ dàng tiếp cận. Hòn đảo đóng vai trò trung tâm trong mạng lưới đường ống, bến xuất khẩu và kho chứa dầu của Iran.
Trong những năm gần đây, Iran xuất khẩu khoảng 1,1-1,5 triệu thùng dầu mỗi ngày, chủ yếu sang Trung Quốc. Kharg chính là cửa ngõ cho phần lớn lượng dầu này ra thị trường thế giới. Trong nhiều thập kỷ, đảo Kharg đã là trung tâm của hoạt động xuất khẩu dầu mỏ Iran.
Nếu hoạt động của đảo bị gián đoạn, nguồn thu ngoại tệ của Iran sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Dầu mỏ vẫn là nguồn tài chính quan trọng giúp chính phủ Iran duy trì ngân sách và tài trợ cho nhiều hoạt động quân sự cũng như xã hội. Chính vì thế, nhiều nhà phân tích gọi Kharg là “gót chân Achilles” của nền kinh tế Iran.
 |
| Hình ảnh nhà máy dầu trên đảo Kharg ở Vịnh Ba Tư, cách Tehran khoảng 1.250 km về phía nam. Ảnh: Alamy |
Hòn đảo này kết nối trực tiếp giữa nền kinh tế, nguồn thu ngân sách và khả năng duy trì chiến tranh của Tehran. Nếu Kharg bị vô hiệu hóa, Iran có thể mất đi nguồn thu quan trọng nhất.
Ngược lại, nếu Tehran giữ được quyền kiểm soát và bảo vệ thành công hòn đảo, nước này vẫn có thể duy trì dòng chảy dầu mỏ và tiếp tục chống chịu trước sức ép quân sự.
Chính vì thế, trong khi các cuộc không kích và đòn trả đũa vẫn diễn ra trên khắp Trung Đông, nhiều chuyên gia cho rằng tương lai của cuộc chiến có thể xoay quanh một địa điểm rất nhỏ trên bản đồ: đảo Kharg.
Trong cuộc chiến hiện tại, nơi đây không chỉ là một hòn đảo dầu mỏ, mà còn là chìa khóa của cả một cuộc đối đầu địa chính trị.
Đòn đánh có thể làm tê liệt Tehran?
Vai trò đặc biệt của Kharg khiến hòn đảo này trở thành một mục tiêu chiến lược trong các tính toán quân sự của Mỹ và Israel.
Một số chuyên gia cho rằng việc phá hủy hoặc phong tỏa hoạt động tại Kharg có thể làm tê liệt nền kinh tế Iran nhanh chóng hơn nhiều so với việc đánh vào các mục tiêu quân sự rải rác trên khắp đất nước.
“Không cần phải chinh phục Iran để làm tê liệt nền kinh tế nước này, chỉ cần khiến Kharg ngừng hoạt động”, chuyên gia an ninh năng lượng Robert McNally, cựu cố vấn năng lượng của Nhà Trắng, nhận định.
Trong bối cảnh chiến tranh hiện nay, Washington từng cân nhắc các phương án gây sức ép mạnh lên hòn đảo này. Việc kiểm soát Kharg được xem như một cách buộc Tehran phải nhượng bộ mà không cần tiến hành một chiến dịch quân sự quy mô lớn trên đất liền.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng cuộc tấn công trực tiếp vào Kharg như cuộc tấn công ngày 14/3 có thể kéo theo những hậu quả lớn. Iran có thể đáp trả bằng cách nhắm vào cơ sở năng lượng của các nước đồng minh của Mỹ trong khu vực hoặc đe dọa tuyến vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới.
Chính vì vậy, dù Kharg là mục tiêu rõ ràng, các quyết định liên quan đến hòn đảo này luôn mang tính nhạy cảm cao về chiến lược.
 |
| Giá dầu đã tăng vọt trong tháng 3 vì tình hình chiến sự tại Iran. Đồ họa: Sky News |
Tầm quan trọng của Kharg không phải là điều mới mẻ. Theo New York Times, trong cuộc chiến Iran - Iraq những năm 1980, hòn đảo này từng nhiều lần trở thành mục tiêu không kích của Iraq.
Các cuộc tấn công khi đó nhằm mục tiêu làm tê liệt nguồn thu dầu mỏ của Iran. Dù cơ sở hạ tầng trên đảo bị hư hại đáng kể, hoạt động xuất khẩu dầu vẫn chưa bao giờ bị dừng hoàn toàn. Ngay cả trong giai đoạn khốc liệt nhất của cuộc chiến Iran - Iraq, các cuộc không kích liên tiếp cũng không thể khiến hoạt động xuất khẩu dầu từ Kharg dừng lại hoàn toàn.
Kinh nghiệm từ giai đoạn này khiến Iran đặc biệt chú trọng bảo vệ Kharg. Hòn đảo hiện được bảo vệ bởi các hệ thống phòng thủ ven biển, tàu cao tốc vũ trang, máy bay không người lái và nhiều lớp phòng thủ khác.
Điều này khiến bất kỳ chiến dịch quân sự nào nhằm chiếm hoặc phá hủy Kharg cũng trở nên phức tạp và rủi ro.
Eo biển Hormuz và “vũ khí rẻ nhưng đáng sợ”
Kharg không chỉ quan trọng với Iran mà còn có ảnh hưởng lớn đến thị trường năng lượng toàn cầu.
Vịnh Ba Tư vốn là khu vực cung cấp dầu lớn nhất thế giới. Trong khi đó, eo biển Hormuz gần Kharg là tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu.
Nếu Kharg bị phá hủy hoặc ngừng hoạt động, hàng triệu thùng dầu mỗi ngày có thể biến mất khỏi thị trường. Điều này có thể đẩy giá dầu tăng mạnh và gây ra một cú sốc năng lượng toàn cầu.
Chính vì vậy, nhiều nước trên thế giới theo dõi sát sao tình hình quanh hòn đảo nhỏ này.
  |
| Vị trí địa lý của đảo Kharg và eo biển Hormuz trên Vịnh Ba Tư. Bên phải là vị trí chi tiết nhà máy sản xuất dầu và kho chứa dầu (phía nam hòn đảo). Phía bắc là khu vực đường băng và khu nhà ở. Đồ họa: Sky News, Reuters |
Một yếu tố khác khiến Kharg trở thành điểm nóng chiến lược là khả năng Iran sử dụng thủy lôi và các biện pháp phong tỏa để bảo vệ hoặc trả đũa.
Iran từ lâu đã phát triển một kho vũ khí thủy lôi hải quân, có thể được triển khai nhanh chóng tại eo biển Hormuz. Các loại thủy lôi này có thể được thả từ tàu, tàu ngầm hoặc thậm chí tàu nhỏ.
Thủy lôi hải quân là loại vũ khí “rẻ, đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả trong việc làm gián đoạn hoạt động hàng hải”. Một khi được triển khai, thủy lôi có thể gây nguy hiểm cho tàu thương mại và tàu chiến, buộc các tuyến hàng hải phải dừng lại để rà phá.
Chiến thuật này cho phép Iran gây gián đoạn nghiêm trọng cho giao thông hàng hải mà không cần đối đầu trực tiếp với hải quân đối phương.
Sau khi Kharg bị tấn công, nhiều chuyên gia cho rằng Iran có thể sử dụng chiến lược này để gây sức ép lên tuyến vận tải dầu mỏ toàn cầu.
Trong các cuộc xung đột hiện đại, chiến thắng không phải lúc nào cũng được quyết định trên chiến trường rộng lớn. Đôi khi, một điểm nút chiến lược nhỏ có thể quyết định toàn bộ cục diện.
Đối với Iran, Kharg chính là điểm nút như vậy.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
