Tái bản hai công trình về văn hóa và nguồn gốc dân tộc

Đào Duy Anh (1904-1988) là học giả lớn, có nhiều đóng góp trong các lĩnh vực khoa học xã hội - nhân văn như: ngôn ngữ, văn hóa, sử học, dân tộc học, xã hội học, địa lý lịch sử và văn bản học. Ông tham gia dịch thuật, hiệu đính, chú giải nhiều tác phẩm cổ sử Việt Nam.

Hai công trình Văn hóa là gì? và Nguồn gốc dân tộc Việt Nam vừa được tái bản, trở lại với bạn đọc hôm nay. Ảnh: O.P.

Đặt lại vấn đề về văn hóa từ khái niệm

Tác phẩm Văn hóa là gì? (xuất bản lần đầu năm 1948) của ông là một trong những công trình sớm đặt nền móng cho việc nhận thức về văn hóa trong học thuật Việt Nam.

Mở đầu cuốn sách, thay vì đi thẳng vào định nghĩa, tác giả đặt ra các câu hỏi: Văn hóa là gì, xuất hiện từ đâu, vận động ra sao trong lịch sử, ai là chủ thể của văn hóa. Những câu hỏi này không chỉ mang tính đề dẫn, mà còn chi phối cách triển khai toàn bộ tác phẩm.

Từ cách đặt vấn đề đó, văn hóa được nhìn như một chỉnh thể bao trùm đời sống con người. Không chỉ thuộc lĩnh vực tinh thần, văn hóa còn bao gồm phương diện vật chất và các hình thức tổ chức xã hội. Cách hiểu này đưa văn hóa ra khỏi những biểu hiện riêng lẻ, đặt nó trong một tiến trình rộng hơn.

Trên cơ sở đó, cuốn sách được triển khai thành ba phần: ý nghĩa chữ văn hóa, lai lịch của văn hóa và bàn lại về quan niệm văn hóa. Phần đầu xác lập khái niệm, phần hai đặt văn hóa trong tiến trình phát triển của nhân loại, phần ba xem xét lại các quan niệm về văn hóa trong một hệ thống logic.

Trong quá trình triển khai các nội dung này, tác giả đã làm rõ một số vấn đề khái niệm then chốt, trong đó có sự phân biệt giữa văn hóa và văn minh. Văn minh, theo đó, được xem là một giai đoạn phát triển của văn hóa, gắn với trình độ kỹ thuật và tổ chức xã hội nhất định. Cách phân biệt này giúp tách bạch hai khái niệm dễ bị nhầm lẫn.

Bên cạnh đó, văn hóa cũng được phân biệt với ý thức hệ. Nếu ý thức hệ phản ánh một phần đời sống tinh thần, thì văn hóa bao hàm toàn bộ sinh hoạt của con người. Cách xác định phạm vi này cho thấy nỗ lực xây dựng một hệ thống khái niệm có cấu trúc rõ ràng.

Trong khuôn khổ đó, văn hóa được đặt vào tiến trình lịch sử, từ buổi đầu con người tranh đấu với tự nhiên để sinh tồn đến khi các quan hệ xã hội ngày càng phức tạp. Nhờ vậy, văn hóa không còn là khái niệm trừu tượng mà trở thành kết quả của một quá trình lịch sử liên tục, đồng thời là nền tảng quan trọng cho nhận thức và nghiên cứu văn hóa ở Việt Nam ngày nay.

Giáo sư Đào Duy Anh (1904 - 1988). Ảnh: Võ An Ninh. Nguồn ảnh: nongthonvaphattrien.

Từ truyền thuyết đến những lớp trầm tích của lịch sử dân tộc

Nguồn gốc dân tộc Việt Nam (xuất bản lần đầu năm 1950) là công trình khảo cứu quá trình hình thành cộng đồng người Việt trên cơ sở các tư liệu lịch sử và liên ngành.

Khác với Văn hóa là gì? đi từ khái niệm, công trình này truy tìm lịch sử hình thành người Việt. Cuốn sách gồm bảy chương, từ “Nguồn gốc truyền kỳ” đến “Sự phôi thai của dân tộc Việt Nam”.

Bắt đầu từ các truyền thuyết như Thần Nông, Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân hay Triệu Đà, tác giả không nhằm xác nhận tính lịch sử của các câu chuyện, mà hướng đến việc nhận diện những lớp ý nghĩa văn hóa và tâm thức cộng đồng được lưu giữ trong đó.

Từ những lớp truyền thuyết này, tác giả chuyển sang khảo cứu các nhóm cư dân Việt cổ như Giao Chỉ, Việt Thường, Ư Việt, Bách Việt và Lạc Việt, đặt trong không gian rộng hơn của các tộc người phương Nam cổ đại. Trong bối cảnh đó, người Việt không được xem như một thực thể tách biệt, mà là một bộ phận trong quá trình vận động chung của khu vực.

Điểm nổi bật là công trình sử dụng cách tiếp cận liên ngành, kết hợp cổ sử, khảo cổ học, dân tộc học và nhân chủng học. Trên cơ sở đó, các yếu tố như di cư, tiếp xúc văn hóa, tổ chức xã hội và đời sống nông nghiệp trong xã hội thị tộc được đưa vào phân tích như những thành tố cấu thành cộng đồng.

Các yếu tố này không được trình bày rời rạc, mà liên kết với nhau trong một tiến trình. Sự hình thành của cộng đồng người Việt được nhìn như kết quả của nhiều lớp vận động, với các yếu tố lịch sử và văn hóa đan xen.

Điểm kết của công trình nằm ở chương “Sự phôi thai của dân tộc Việt Nam”, nơi các dữ kiện lịch sử và khảo cổ được tổng hợp để phác thảo tiến trình hình thành dân tộc như một quá trình kéo dài. Từ truyền thuyết đến khảo cứu khoa học, cuốn sách cung cấp cái nhìn tổng thể về quá trình hình thành và bản sắc của người Việt.

Tóm lại, qua hai công trình Văn hóa là gì? và Nguồn gốc dân tộc Việt Nam, Đào Duy Anh vừa khẳng định văn hóa là chỉnh thể bao trùm đời sống con người, vừa phác thảo quá trình hình thành dân tộc Việt Nam như một dòng chảy lịch sử liên tục, từ truyền thuyết đến khảo cứu khoa học. Tư tưởng của ông đặt nền móng cho nhận thức về văn hóa và cội nguồn dân tộc, vẫn giữ giá trị đối với học thuật và công chúng hôm nay.

Tái bản ‘Việt Nam văn hóa sử cương’ với nhiều minh họa sinh động Công trình nghiên cứu của học giả Đào Duy Anh mới được in lại, bổ sung 108 minh họa, giúp độc giả hình dung rõ hơn về lịch sử, văn hóa nước ta. 20:33 29/7/2022

Lời cảnh báo với những giấc mơ đổi đời nơi xứ người "Hành trình tử thần: Ghi chép từ nước Anh" là cuốn sách đầu tay của nhà báo Đào Duy Bình. Tác phẩm được anh thai nghén từ những ngày dài trải nghiệm ở nước Anh. 21:07 10/11/2022

Nguồn gốc người Việt Lạc Long Quân lấy nàng Âu Cơ, đẻ ra bọc trứng nở ra trăm con thì dân tộc Việt Nam thuộc dòng dõi con Rồng cháu Tiên. 18:00 14/6/2025