Những đạo sư Ấn Độ

Heinrich Zimmer trong nhiều năm đã rất quan tâm đến bậc đạo sư Ramana Maharshi ở Tiruvannamalai. Câu hỏi đầu tiên ông hỏi sau khi tôi trở về từ Ấn Độ chính là về vị hiền triết và thánh nhân mới xuất hiện của miền Nam Ấn này. Tôi không biết liệu người bạn (cũng là người đồng sự) của tôi có xem việc tôi đã không tìm gặp Shri Ramana là một “tội lỗi” không thể tha thứ, hay là điều không thể hiểu nổi hay không.

Tôi có cảm giác rằng Zimmer chắc chắn sẽ không bao giờ bỏ qua cơ hội đến thăm ngài ấy, bởi sự quan tâm của ông đối với cuộc đời và tư tưởng của vị thánh nhân này vô cùng nồng nhiệt. Điều đó không có gì đáng ngạc nhiên, vì tôi biết Zimmer đã thâm nhập sâu sắc vào tinh thần của Ấn Độ đến mức nào.

Mong muốn tha thiết nhất của ông là được tận mắt nhìn thấy Ấn Độ ngoài đời thực, nhưng tiếc thay điều đó không bao giờ thành hiện thực; cơ hội duy nhất để ông thực hiện giấc mơ ấy đã tan biến vào những giờ cuối cùng trước khi Chiến tranh Thế giới thứ hai nổ ra.

Dường như để bù đắp, tầm nhìn tâm linh của ông về Ấn Độ lại càng thêm sâu sắc. Trong công việc chung của chúng tôi, Zimmer đã cho tôi những hiểu biết vô giá về tâm hồn phương Đông, không chỉ nhờ kiến thức học thuật sâu rộng, mà trên hết là nhờ sự nắm bắt thiên tài của ông về ý nghĩa và nội dung của thần thoại Ấn Độ.

Đáng buồn thay, số phận chết yểu của những người được thần linh yêu quý - đã ứng nghiệm vào ông. Giờ đây, chúng ta chỉ còn biết thương tiếc sự mất mát của một tinh thần còn hơn cả một chuyên gia, hướng trọn vẹn về nhân loại, và trao tặng cho đời món quà hân hoan của “hoa trái bất tử”.

Ấn Độ là nơi sinh ra nhiều đạo sư. Ảnh: Anveshane.

Người mang trong mình trí tuệ huyền thoại và triết học của Ấn Độ, từ thuở xa xưa, chính là các vị “thánh nhân/đạo sư” - tuy nhiên, danh xưng theo cách gọi của phương Tây này không thể diễn tả trọn vẹn bản chất và hình tướng thực sự của hình mẫu tương ứng ở phương Đông. Hình tượng này là hiện thân sống động của đất nước Ấn Độ thần thánh, ta bắt gặp hình tượng này lặp đi lặp lại trong suốt lịch sử và văn chương Ấn Độ.

Do đó, không có gì đáng ngạc nhiên khi Heinrich Zimmer lại say mê đến thế với hiện thân gần đây nhất và cao quý nhất của hình mẫu ấy - Shri Ramana Maharshi, nhân vật phi thường của miền Nam Ấn Độ. Zimmer nhìn thấy nơi vị đạo sư này một sự hóa thân chân thật của hình tượng rishi (nhà tiên tri, hiền triết và triết gia), người đã bước đi qua bao thế kỷ và thời đại, vừa mang dáng dấp huyền thoại vừa là nhân vật có thật trong lịch sử.

Đáng lẽ tôi nên đến thăm ngài Shri Ramana. Tuy nhiên, tôi e rằng nếu tôi có dịp trở lại Ấn Độ lần thứ hai để bù đắp cho sự thiếu sót của mình, thì kết cục cũng vẫn sẽ như vậy: Dù cơ hội là độc nhất, tôi đơn giản là không thể khiến mình đến gặp nhân vật chắc chắn là phi thường này. Bởi lẽ, thực tình tôi nghi ngờ về tính độc nhất của ông ấy; ông thuộc về một kiểu người, một hình mẫu đã từng tồn tại và sẽ luôn tồn tại. Vì vậy, tôi không cảm thấy cần thiết phải tìm gặp ông.

Tôi thấy hình bóng ông khắp nơi trên đất Ấn Độ: trong các bức chân dung của Ramakrishna, trong các đệ tử của Ramakrishna, trong những nhà sư Phật giáo, trong vô số gương mặt thường ngày của người Ấn. Và những lời dạy của ông cũng là tiếng ngầm vang vọng của đời sống tâm linh Ấn Độ. Shri Ramana, theo một nghĩa nào đó, là “một người trong muôn người” - một “người con đích thực của đất Ấn”. Ông “chân thực”, và hơn thế nữa, ông là một “hiện tượng” mà nếu nhìn bằng con mắt châu Âu, người ta sẽ cho rằng ông “độc nhất vô nhị”.

Nhưng ở Ấn Độ, ông chỉ là một đốm trắng trên một mặt phẳng toàn trắng (mà điểm trắng này đáng nói đến vì ở đó quá nhiều vùng đen). Nói chung ở Ấn Độ, người ta thấy quá nhiều đến nỗi cuối cùng chỉ mong sao có thể thấy ít đi: sự đa dạng khổng lồ của xứ sở và con người khiến ta khao khát sự đơn giản tuyệt đối. Và sự đơn giản ấy quả thật có ở đó; nó thấm đẫm trong đời sống tinh thần Ấn Độ như một mùi hương dịu nhẹ hay một giai điệu êm đềm. Nó ở khắp nơi, luôn giống nhau, nhưng chưa bao giờ đơn điệu, và biến hóa vô tận.

Để hiểu được tinh thần ấy, chỉ cần đọc một bản kinh trong Upanishad (Áo nghĩa thư - các văn bản triết học Ấn Độ cổ đại) hay bất kỳ một bài thuyết pháp nào của Đức Phật là đủ. Điều được nghe trong đó cũng là điều được nghe ở khắp nơi; nói lên bằng muôn ngàn ánh mắt, biểu hiện trong vô số cử chỉ, và không có ngôi làng hay con đường nào mà không thấy cây cổ thụ tỏa bóng, mà dưới tán của nó, bản ngã (ego) đang vật lộn để tự tiêu trừ, hòa tan thế giới muôn hình muôn vẻ vào trong Vạn vật và Sự hợp nhất với Tuyệt đối. Âm điệu ấy vang mãi trong tai tôi đến mức tôi không sao thoát khỏi sức mê hoặc của nó.

Khi ấy, tôi hoàn toàn chắc chắn rằng không ai có thể vượt được qua tư tưởng này, ngay cả các thánh nhân Ấn Độ cũng không; và nếu Shri Ramana nói điều gì không hòa điệu với giai điệu ấy, hoặc tự cho rằng mình biết điều gì vượt lên trên nó, thì ánh sáng giác ngộ của ông hẳn là sai lầm. Vị thánh nhân đúng khi ông cất lên những khúc ca cổ xưa của đất nước mình, nhưng sẽ sai lầm khi tấu lên một điệu nhạc khác. Và tiếng ngân đều đều của chuỗi lý luận ấy, hợp đến lạ với cái nóng nực của miền nam Ấn Độ, đã khiến tôi tự ngăn mình, không một chút hối tiếc, khỏi đến Tiruvannamalai.

Tuy vậy, cái “vô tận khó dò” của Ấn Độ đã sắp đặt để tôi rốt cuộc vẫn gặp được một vị thánh nhân - theo một cách hợp với tôi, mà tôi không cần phải đi tìm: tại Trivandrum, thủ phủ của Travancore, tôi tình cờ gặp một đệ tử của Maharshi. Đó là một người đàn ông nhỏ bé, khiêm nhường, có địa vị xã hội mà chúng ta có thể mô tả là tương đương một giáo viên tiểu học.

Ông gợi cho tôi nhớ một cách rất sống động đến người thợ đóng giày ở Alexandria trong câu chuyện của Anatole France (một câu chuyện về lòng thánh thiện trong đời thường), người được thiên sứ dẫn đến trước thánh Antôn như một tấm gương về một vị thánh còn vĩ đại hơn chính Antôn.

Giống như người thợ đóng giày ấy, vị thánh nhỏ bé này có rất nhiều con cái phải nuôi dưỡng, và ông đang phải hy sinh rất nhiều để con trai cả của mình có thể được học hành. (Tôi sẽ không bàn sâu vào những vấn đề có liên quan – rằng liệu những người thánh thiện có luôn khôn ngoan hay không, và ngược lại, liệu những người khôn ngoan có luôn thánh thiện không. Về điều này, vẫn còn nhiều điểm nghi vấn.)

Dù sao đi nữa, trong con người khiêm nhường, tử tế, sùng đạo và hồn hậu ấy, tôi đã gặp một người đã hấp thụ trọn vẹn trí huệ của Maharshi bằng lòng tận tụy tuyệt đối, và thậm chí còn vượt qua cả thầy mình, bởi vì bất chấp sự thông tuệ và thánh thiện của mình, ông vẫn là người “sống trọn với những nếm trải thế gian”. Tôi biết ơn sâu sắc cuộc gặp gỡ này; không gì tốt đẹp có thể đến với tôi hơn thế.