Trong một đoạn ngoại đề về số phận của những người chưa được giác ngộ, Đức Phật tóm tắt pháp môn tu tập yoga như sau:

Khi một người đang chịu phiền não và đau đớn quấy nhiễu, họ không còn đủ sức để quán tưởng về Đức Phật, thì lúc ấy, một thiện hữu tri thức (người bạn tốt biết đạo) nên nói với người ấy rằng: “Dù ông không thể quán tưởng Phật, thì ít nhất hãy xưng niệm danh hiệu: Nam mô Phật A Di Đà (Amitāyus Buddha)”.

Người ấy nên xưng niệm một cách thanh tịnh, liên tục, không gián đoạn, và giữ tâm luôn hướng về Phật, cho đến khi đã niệm đủ mười lần, lặp lại câu: “Kính lễ Đức Phật Vô lượng thọ”.

Nhờ công đức của việc xưng niệm danh hiệu Phật, trong mỗi lần niệm, người ấy tiêu trừ được tội nghiệp đã khiến mình trôi lăn trong sinh tử luân hồi suốt tám mươi triệu kiếp. Khi lâm chung, người ấy sẽ thấy một hoa sen vàng, rực rỡ như vầng thái dương, hiện ra trước mắt; và trong khoảnh khắc đó, người ấy sẽ được tái sinh ở cõi Cực Lạc - cõi an lạc tối thượng.

Những đoạn trích dẫn trên chính là nội dung cốt lõi của phép tu tập yoga (thiền quán) mà chúng ta đang bàn đến ở đây. Bản kinh được chia thành mười sáu phép quán (mười sáu bài thiền định), trong đó tôi chỉ chọn ra một vài đoạn tiêu biểu. Tuy nhiên, chừng đó cũng đủ để phác họa quá trình phát triển và tăng cường của phép thiền, đạt đến đỉnh cao là samādhi (chánh định - tức trạng thái xuất thần tối thượng và chứng ngộ viên mãn).

Phép (thiền quán) này bắt đầu bằng sự tập trung vào Mặt trời đang lặn. Ở những vùng (vĩ độ) phía nam, tia sáng của Mặt trời lặn có cường độ mạnh đến mức chỉ cần nhìn chăm chú trong vài giây là đủ để tạo ra một dư ảnh mạnh mẽ lưu lại trong tâm (ảnh hậu tồn). Khi nhắm mắt lại, người hành thiền vẫn tiếp tục thấy hình ảnh Mặt trời trong tâm trí mình một lúc lâu.

Như đã biết, một trong những phương pháp thôi miên là tập trung nhìn cố định vào một vật sáng chói, chẳng hạn như kim cương hay pha lê. Có lẽ việc tập trung nhìn Mặt trời lặn trong phép quán này cũng nhằm tạo ra hiệu ứng tương tự, tức là làm cho tâm ý quy tụ, tập trung sâu, rơi vào trạng thái định nhẹ.

Tuy nhiên, điều này không phải để gây buồn ngủ hay mê mộng, mà ngược lại - vì đây là phép “thiền” Mặt trời, nên không chỉ là nhìn, mà còn là sự phản ánh, quán chiếu, làm rõ, nói đúng hơn là một sự hiện thức hóa Mặt trời - hình dạng, đặc tính và ý nghĩa của nó.

Vì hình tròn đóng một vai trò quan trọng trong các phép quán tưởng tiếp theo, chúng ta có thể giả định rằng hình Mặt trời (hình tròn/ hình đĩa) được dùng như hình mẫu gốc cho các hình ảnh về cấu trúc tròn xuất hiện trong các thiền tưởng sau này. Đồng thời, nhờ cường độ ánh sáng rực rỡ của Mặt trời, nó cũng mở đường cho những “thị kiến huy hoàng” sẽ đến trong các cấp độ thiền sâu hơn. Theo lời kinh văn: “Sự quán tưởng được hình thành như thế.”

Thiền Mặt trời là một nghi thức đặc biệt. Ảnh: NewsBytes.

Phép quán kế tiếp - phép quán về nước - không còn dựa trên cảm nhận của giác quan nữa, mà được hình thành hoàn toàn bằng tưởng tượng chủ động. Người hành giả tạo ra trong tâm mình hình ảnh một mặt nước phẳng lặng phản chiếu ánh sáng Mặt trời.

Mặt nước này, như chúng ta đã biết (từ bài quán trước), phản chiếu trọn vẹn ánh sáng Mặt trời. Tiếp đó, người hành thiền quán tưởng rằng mặt nước đó biến thành băng “trong suốt và lấp lánh”. Qua quá trình ấy, ánh sáng phi vật chất của hình ảnh Mặt trời được chuyển hóa thành chất liệu của nước, và nước lại được cô đọng thành sự rắn chắc của băng.

Rõ ràng, mục đích ở đây là làm cho hình ảnh tưởng tượng dần trở nên “có chất, có thực thể”, nghĩa là cụ thể hóa thị kiến, và điều này dẫn đến vật chất hóa hình ảnh tưởng tượng, đến mức thế giới tưởng tượng thay thế cho thế giới vật lý quen thuộc. Nói cách khác, một “thực tại khác” được tạo ra từ “chất liệu của tâm hồn”, biểu thị rằng cõi Tịnh độ được kiến tạo từ sức mạnh của ý chí và sự thanh tịnh của tâm thức.

Tiếp đó, băng (vốn mang sắc xanh nhạt) dần biến thành màu xanh lam của ngọc lưu ly - một chất liệu rắn, trong suốt, sáng lấp lánh, và bằng đá quý. Từ đó hình thành một “nền đất” - trong suốt và sáng rực rỡ. Với nền lam ngọc ấy, một nền tảng tuyệt đối vững chắc, bất biến, tuyệt đối chân thực đã được tạo dựng.

Mặt đất trong suốt xanh biếc ấy giống như một hồ thủy tinh, và qua những lớp trong suốt của nó, tầm nhìn của người quán tưởng xuyên thấu xuống tận đáy sâu.

Cái gọi là “phong kỳ vàng” lúc này chiếu sáng rực rỡ từ những tầng sâu ấy. Lưu ý rằng từ Sanskrit dhvaja (trong tiếng Phạn) không chỉ có nghĩa là “cờ hiệu” hay “biểu ngữ” mà còn mang nghĩa rộng hơn là “dấu hiệu” hay “biểu tượng”. Vì thế ta cũng có thể hiểu sự xuất hiện của “phong kỳ vàng” này như sự xuất hiện của biểu tượng. Rõ ràng là biểu tượng này, khi được mô tả là “tỏa ra khắp tám phương” tượng trưng cho một hệ thống có tám tia sáng.

Như kinh văn nói, “tám góc của mặt đất được lấp đầy trọn vẹn” bởi cây phong kỳ/phướn vàng đó. Toàn bộ hệ thống tỏa sáng “như hàng nghìn triệu Mặt trời”, nghĩa là dư ảnh sáng chói của Mặt trời đã gia tăng cường độ rực rỡ lên vô hạn, và sức chiếu sáng, soi tỏ (tức năng lực giác ngộ) của nó đã được tăng lên đến mức vô lượng.

Hình ảnh kỳ lạ về “những sợi dây vàng” được giăng khắp hệ thống như một tấm lưới có lẽ ngụ ý rằng chính những sợi dây này kết nối, cố định toàn bộ hệ thống, để nó không bị tan rã, không bị đứt đoạn. Đáng tiếc là trong kinh văn không đề cập gì đến khả năng thất bại của phương pháp này, hay về các hiện tượng tan rã, rối loạn có thể xảy ra khi có sai sót trong quá trình quán tưởng.

Nhưng đối với một người có kinh nghiệm trong lĩnh vực quán tưởng nội tâm, những rối loạn như vậy không hề lạ, mà thường xuyên xảy ra. Vì vậy, sự xuất hiện của “những sợi dây vàng” trong thị kiến yoga có thể được hiểu như một cơ chế củng cố nội tâm, giúp giữ cho hình ảnh quán tưởng không tan biến duy trì sự ổn định và toàn vẹn của cấu trúc tâm linh.