Các tác phẩm của Daisetz Teitaro Suzuki về Thiền tông là một trong những đóng góp xuất sắc nhất cho kiến thức về “Phật giáo sống động” mà những thập kỷ gần đây đã tạo ra, và Thiền tông tự thân nó là thành quả quan trọng nhất nảy mầm từ cội rễ là các bộ kinh trong Kinh tạng Pali.

Mọi lời biết ơn với Suzuki đều không đủ, thứ nhất vì ông đã đưa Thiền đến gần hơn với sự hiểu biết của phương Tây, và thứ hai vì cách thức mà ông đã thực hiện công việc này. Những quan niệm tôn giáo phương Đông thường rất khác biệt so với phương Tây, đến mức ngay cả dịch nghĩa thô của các từ thôi cũng đã rất khó khăn, chưa kể đến việc lý giải nghĩa của các thuật ngữ được sử dụng, mà trong một số trường hợp, tốt hơn là nên giữ nguyên không dịch.

Chỉ cần lấy ví dụ về chữ “đạo” của Trung Hoa, mà đến nay chưa có bản dịch bằng tiếng châu Âu nào có thể diễn đạt được tinh thần thực sự của nó. Các bản kinh Phật gốc chứa đựng những quan điểm và tư tưởng vốn gần như khó có thể tiếp thu đối với người châu Âu bình thường. Chẳng hạn, không biết một người cần có nền tảng về tinh thần nào (hay có lẽ cả về khí hậu?) như thế nào mới có thể định hình một ý niệm rõ ràng về ý nghĩa của “nghiệp” trong Phật giáo.

Dựa vào tất cả những gì chúng ta biết về bản chất của Thiền, ở đây chúng ta đang đối mặt với một quan niệm cốt lõi có tính chất độc đáo vô song. Quan niệm huyền nhiệm này được gọi là “satori”, có thể được dịch là “giác ngộ”. Suzuki nói: “Satori là lý do tồn tại của Thiền, nếu không có satori thì Thiền không phải là Thiền.”

Thiền là một trong những lối vào của giác ngộ. Ảnh: Freepik.

Đối với tâm trí phương Tây, việc nắm bắt điều một nhà thần bí hiểu về “giác ngộ”, hoặc điều được gọi như vậy trong ngôn ngữ tôn giáo, lẽ ra không quá khó khăn. Tuy nhiên, satori chỉ một loại hình và một cách thức giác ngộ đặc biệt mà người châu Âu hầu như không thể thấu hiểu được trọn vẹn.

Để minh họa, tôi muốn dẫn độc giả đến với những trải nghiệm giác ngộ của Hyakujo (Baizhang Huaihai, 724–814 sau Công nguyên) và của nhà thơ và chính khách Nho giáo Kozankoku (Huang Shan–ku) như được Suzuki mô tả.

Chẳng hạn ví dụ này: Một vị tăng nọ đến gặp Thiền sư Gensha, mong được chỉ cho lối vào con đường chân lý. Gensha hỏi, “Ông có nghe tiếng suối róc rách không?” “Dạ, con có nghe.” vị tăng đáp. “Đó chính là lối vào.” Thiền sư chỉ dẫn.

Tôi dừng lại với những ví dụ trên, vì chúng đủ minh họa một cách khá thích đáng tính chất khó thấu tỏ/nắm bắt của những trải nghiệm satori. Ngay cả khi chúng ta đưa ra hết ví dụ này đến ví dụ khác, thì vẫn còn hết sức mơ hồ rằng làm sao mà sự khai ngộ ấy xảy ra và nó thực chất là gì? - nói cách khác, con người được khai ngộ bởi cái gì hay về cái gì? Kaiten Nukariya, người từng là giáo sư tại Trường Phật học Tào Động Tông (So–to–shu) ở Tokyo, đã nói về sự giác ngộ như sau:

Sau khi giải thoát khỏi ảo tưởng sai lầm về bản thân (self), bước tiếp theo là hãy đánh thức trí tuệ sâu thẳm, thuần khiết và thiêng liêng trong ta, mà các bậc Thiền sư gọi là Phật tâm, hay Bồ đề (thức tỉnh), hoặc Bát nhã (trí tuệ siêu việt).

Đó là nguồn sáng thiêng liêng, là thiên đường nội tâm, là chìa khóa mở ra kho tàng đạo đức, là trung tâm của tư tưởng và ý thức, là cội nguồn của ảnh hưởng và sức mạnh, là ngôi nhà của lòng từ, chính trực, lòng trắc ẩn, tình thương không thiên vị, nhân tính và lòng từ bi, là thước đo của mọi điều.

Khi trí tuệ thẳm sâu nhất được thức tỉnh trọn vẹn, chúng ta có thể nhận ra mỗi người trong chúng ta đều đồng nhất về tinh thần, về bản chất, về tự tánh với sự sống phổ quát - tức là Phật tính; rằng mỗi người luôn sống đối diện với Đức Phật; luôn được bao bọc bởi ân điển vô tận của Ngài; rằng Ngài khơi dậy bản tính đạo đức trong ta, khai thị đôi mắt tâm linh cho ta, làm bừng mở năng lực mới nơi ta; rằng Ngài giao phó cho ta một sứ mệnh; và rằng cuộc đời không phải là bể khổ của sinh, lão, bệnh, tử, cũng không phải là hồ nước mắt, mà chính là ngôi đền thiêng của Đức Phật, là Tịnh độ, nơi ta có thể an trú trong niềm an lạc của Niết bàn.

Đó là cách mà một người phương Đông, cũng là một chuyên gia về Thiền, mô tả bản chất của sự giác ngộ. Phải thừa nhận rằng đoạn viết trên của Nukariya rất giống với văn phong của các nhà thần bí Kitô giáo (nghĩa là ông đã làm cho Thiền nghe “đạo đức” hơn, để phù hợp với tai người phương Tây).

Thế nhưng, bằng cách nào đó, nó vẫn khiến chúng ta cảm thấy trống rỗng trong việc hiểu về trải nghiệm satori, bất chấp chúng được mô tả lặp đi lặp lại trong các kinh điển Thiền (Nukariya viết hay nhưng không chạm được tới cái “tinh túy phi lý trí” của Thiền).

Có lẽ Nukariya đã bị ảnh hưởng đáng kể bởi chủ nghĩa duy lý phương Tây, mà ông đã hấp thụ không ít, và đó là lý do tất cả nghe có vẻ mang tính giáo huấn khô khan. Sự khó hiểu trừu tượng của những giai thoại Thiền lại đáng quý hơn nhiều so với kiểu trình bày Ad usum Delphini (dễ tiêu hóa), bằng cách nói rất ít, nhưng lại gợi mở được rất nhiều.

Thiền tuyệt nhiên không phải là triết học theo nghĩa của từ này ở phương Tây. Đây cũng là quan điểm của Rudolf Otto, người đã viết trong lời tựa cho cuốn sách về Thiền của Ohazama rằng Nukariya đã “mang thế giới huyền bí của tư tưởng phương Đông vào trong các phạm trù triết học phương Tây” và đã khiến hai thứ đó lẫn lộn với nhau.

“Nếu người ta viện dẫn thuyết song hành tâm sinh lý, một trong những học thuyết cứng nhắc nhất trong tất cả các học thuyết, để giải thích trực giác huyền nhiệm về tính Phi-nhị-nguyên, về tính Nhất - thể, và về sự trùng hợp của các đối cực, thì khi đó họ đã hoàn toàn bước ra khỏi thế giới của công án (koan), tiếng quát (kwatsu) và satori.”

Tốt hơn hết là ngay từ đầu ta để cho mình thấm nhuần sâu sắc sự huyền bí kỳ lạ của các giai thoại Thiền, và luôn tâm niệm rằng satori là một huyền nhiệm bất khả ngôn (bí ẩn không thể diễn tả), đúng như các bậc thầy Thiền mong muốn nó được giữ như vậy.

Theo cách suy nghĩ của chúng ta (phương Tây), giữa giai thoại và sự giác ngộ huyền nhiệm có một vực thẳm ngăn cách, và khả năng bắc cầu qua nó chỉ có thể được gợi ý chứ không bao giờ thật sự đạt được. Có cảm giác như đang chạm tới một bí ẩn thực sự, chứ không phải chỉ là sự thần bí giả tạo hay bịa đặt.

Ở đây không phải là trò huyền hoặc hay ngôn từ rối rắm, mà là một trải nghiệm khiến cho chính người trải nghiệm cũng phải câm lặng (nó vượt qua cả ngôn ngữ và tư duy). Satori đến một cách bất ngờ, hoàn toàn không báo trước.