Việc Columbus tìm ra châu Mỹ có ảnh hưởng rất lớn tới việc giao thương buôn bán của hai nửa bán cầu. Ảnh minh họa: P.A.

Giao thương viễn xứ đã xuất hiện được hơn 1000 năm, phần lớn là băng qua Ấn Độ Dương. Trung Quốc đã có hàng thế kỷ đưa lụa tới Địa Trung Hải trên con đường Tơ lụa, một lộ trình dài đầy rẫy nguy hiểm nhưng mang lại lợi nhuận khổng lồ cho những ai sống sót.

Nhưng chưa từng có cuộc trao đổi quy mô toàn thế giới như thế này tồn tại trước đây, nhất là việc nó xuất hiện nhanh chóng và vận hành liên tục đến như vậy. Chưa từng có mạng lưới giao thương nào nối kết được cả hai bán cầu; cũng không có mạng lưới nào vận hành với quy mô đủ lớn để phá vỡ những thiết chế xã hội ở nửa kia của hành tinh.

Với việc tìm ra La Isabela, Colón đã mở đầu cho sự chiếm đóng châu Mỹ của châu Âu. Và cùng đó, ông đã bắt đầu kỷ nguyên "toàn cầu hóa" - cuộc trao đổi hàng hóa, dịch vụ náo động và độc nhất, hiện đã bao trùm toàn bộ thế giới nơi con người sinh sống.

Báo chí thường miêu tả sự toàn cầu hóa dưới góc độ kinh tế đơn thuần, nhưng nó còn là hiện tượng sinh học; thực ra, nhìn từ góc độ dài hạn, có lẽ trước hết nó chính là một hiện tượng sinh học.

Cách đây 250 triệu năm, cả thế giới tập hợp lại trong một siêu lục địa mà các nhà khoa học gọi là Pangaea. Các lực địa chất đã bẻ gãy dải đất khổng lồ này, chia tách lục địa Á - Âu và lục địa châu Mỹ. Qua thời gian, hai nửa bị chia tách của Pangaea đã phát triển nên những hệ động thực vật cực kỳ khác biệt nhau.

Trước Colón, một vài loài sinh vật trên cạn liều lĩnh đã vượt đại dương và tự định cư ở bờ bên kia. Hầu hết trong số đó là côn trùng và chim, như bạn có thể hình dung, nhưng ngạc nhiên thay, danh sách này còn bao gồm một vài loài nông sản như bầu, dừa, khoai lang... một vấn đề khiến giới học thuật ngày nay phải vò đầu bứt tóc.

Mặt khác, thế giới đã bị chia cắt thành những vùng sinh thái tách biệt. Thành tựu nổi trội của Colón, theo cách diễn đạt của nhà sử học Alfred W. Crosby, là đã hàn gắn những đường nứt của Pangaea lại với nhau. Sau năm 1492, các hệ sinh thái của thế giới đã va chạm và trộn lẫn vào nhau khi những chuyến tàu châu Âu chuyên chở hàng nghìn loài sinh vật tới những ngôi nhà mới bên kia đại dương.

Cuộc trao đổi Columbus, như cách Crosby gọi, là lý do cà chua có mặt ở Italy, cam ở Mỹ, chocolate ở Thụy Sĩ . Với các nhà sinh thái học, Cuộc trao đổi Columbus được coi là sự kiện quan trọng nhất kể từ sau khi khủng long tuyệt diệt.

Không có gì bất ngờ khi sự dịch chuyển sinh học khổng lồ này tác động ngược trở lại loài người. Crosby lập luận rằng: Cuộc trao đổi Columbus là nguyên nhân đằng sau phần lớn sự kiện lịch sử mà chúng ta học ở trường, tựa như một con sóng vô hình cuốn theo những nhà vua và hoàng hậu, nông dân và tăng lữ, tất cả đều không hay biết.

Tuyên bố này gây nhiều tranh cãi; trên thực tế, bản thảo của Crosby đã bị mọi nhà xuất bản học thuật lớn từ chối, và cuối cùng được phát hành bởi một nhà xuất bản tí hon tới mức có lần ông đã đùa với tôi rằng cuốn sách của ông được phân phối bằng cách “quăng trên phố và hy vọng độc giả tình cờ nhìn thấy nó”.

Nhưng qua nhiều thập kỷ kể từ khi ông đặt ra thuật ngữ trên, ngày càng nhiều nhà nghiên cứu tin rằng sự bùng phát sinh thái học đến từ các chuyến hải hành của Colón, cũng nhiều như cơn biến động kinh tế mà ông ấy đã khởi đầu, là một trong những sự kiện đã kiến tạo nên thế giới hiện tại.