|
|
Các đòn tấn công khiến thượng tầng Iran tổn thất nặng, nhưng cấu trúc quyền lực chặt chẽ giúp nước này duy trì chiến lược và vận hành trong chiến tranh. Ảnh: Reuters. |
Hàng loạt nhân vật chủ chốt, bao gồm lãnh tụ tối cao kỳ cựu và nhiều chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng, đã thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel. Tuy nhiên, hệ thống cầm quyền của Iran vẫn duy trì được năng lực hoạch định chiến lược và điều hành cuộc chiến bùng nổ từ ngày 28/2.
Ra đời từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Cộng hòa Hồi giáo Iran xây dựng một cấu trúc quyền lực phức hợp với nhiều tầng nấc thể chế, được gắn kết bởi mục tiêu sống còn là bảo vệ chế độ thần quyền, thay vì phụ thuộc vào một số ít cá nhân.
Lãnh tụ tối cao còn thực sự nắm quyền?
Ngay trong những đợt không kích đầu tiên, Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã thiệt mạng. Tại vị từ năm 1989, ông từng nắm quyền lực tuyệt đối trong hệ thống và có tiếng nói quyết định trong mọi vấn đề trọng đại.
 |
| Tân Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Ảnh: Reuters, |
Theo học thuyết “velayat-e faqih” (quyền lãnh đạo của giáo sĩ Hồi giáo), lãnh tụ tối cao là một giáo sĩ uyên thâm, nắm quyền thế tục nhân danh Imam thứ 12 của Hồi giáo Shiite - nhân vật được cho là đã biến mất từ thế kỷ IX.
Văn phòng lãnh tụ, còn gọi là bayt, sở hữu bộ máy nhân sự đồ sộ hoạt động song song với các cơ quan nhà nước, cho phép can thiệp trực tiếp vào toàn bộ hệ thống hành chính.
Người kế nhiệm hiện nay là Mojtaba Khamenei - con trai của ông Khamenei. Dù thừa hưởng quyền lực chính thức rất lớn, ông chưa có được uy tín tuyệt đối như cha. Việc được Lực lượng Vệ binh Cách mạng hậu thuẫn cũng khiến ông có thể chịu ảnh hưởng đáng kể từ giới quân sự cứng rắn.
Mojtaba Khamenei được thông báo là đã bị thương trong các đợt không kích và được truyền thông nhà nước gọi là “janbaz” (cựu binh bị thương). Hơn ba tuần sau khi nhậm chức, ông vẫn chưa xuất hiện công khai qua hình ảnh hay video, chỉ đưa ra hai tuyên bố bằng văn bản, làm dấy lên nghi vấn về tình trạng thực sự.
Vai trò trung tâm của Vệ binh Cách mạng
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã gia tăng ảnh hưởng trong nhiều thập kỷ, nhưng trong bối cảnh chiến tranh và sau khi lãnh tụ tối cao bị loại bỏ, lực lượng này càng trở thành trung tâm trong quá trình ra quyết sách chiến lược.
Với cấu trúc tổ chức dạng “khảm” - mỗi vị trí chỉ huy đều có sẵn người thay thế, và các đơn vị có thể hoạt động độc lập theo kế hoạch định sẵn, IRGC được cho đã sẵn sàng chuẩn bị cho các kịch bản “hạ sát lãnh đạo” từ lâu.
Dù nhiều chỉ huy cấp cao thiệt mạng ngay từ đầu - nối dài danh sách tổn thất từ các đợt tấn công năm trước - họ nhanh chóng được thay thế bởi các nhân sự dày dạn kinh nghiệm, đủ năng lực điều hành một chiến dịch quân sự phức tạp.
Khả năng phục hồi này phản ánh chiều sâu chỉ huy của lực lượng từng đóng vai trò chủ lực trong cuộc chiến Iran - Iraq (1980 - 1988) và dẫn dắt sự can dự của Iran vào nhiều điểm nóng trong khu vực suốt nhiều thập kỷ.
 |
| Các thành viên của lực lượng hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) tham gia một cuộc tập trận ở miền nam Iran vào năm 2023. Ảnh: Reuters. |
Giới chính trị giữ vai trò gì?
Hệ thống chính trị Iran kết hợp giữa quyền lực giáo sĩ với tổng thống và quốc hội được bầu cử, cùng tham gia điều hành đất nước bên cạnh IRGC.
Việc ông Ali Larijani - cố vấn chủ chốt của cố lãnh tụ - bị sát hại là tổn thất lớn, bởi ông có kinh nghiệm sâu rộng, khả năng kết nối các trung tâm quyền lực và kỹ năng đàm phán quốc tế.
Dù vẫn còn nhiều nhân vật chính trị kỳ cựu, những gương mặt nổi lên thay thế có xu hướng cứng rắn hơn so với những người đã thiệt mạng.
Đứng đầu trục quyền lực quân sự là Ahmad Vahidi, tân Tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), được bổ nhiệm sau khi hai người tiền nhiệm liên tiếp thiệt mạng.
Là gương mặt kỳ cựu, từng tham chiến trong cuộc chiến Iran - Iraq, lãnh đạo lực lượng Qods (đơn vị chuyên hoạt động tình báo và chiến tranh đặc biệt ngoài lãnh thổ) và giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng, ông Vahidi được xem là nhân tố đảm bảo tính liên tục trong chỉ huy quân sự.
 |
| Bộ trưởng Quốc phòng Iran Ahmad Vahidi đang là nhân vật đứng đầu trục quân sự. Ảnh: Reuters. |
Song song đó, Esmail Qaani - chỉ huy lực lượng Qods - tiếp tục điều phối mạng lưới đồng minh và các lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực, kế nhiệm vai trò của Qassem Soleimani từ năm 2020.
Ở mặt trận hàng hải, Alireza Tangsiri, Tư lệnh hải quân IRGC, giữ vai trò then chốt trong chiến lược kiểm soát và gây sức ép tại eo biển Hormuz - điểm nghẽn năng lượng mang tính toàn cầu. Vai trò của ông góp phần củng cố đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất của Tehran trong bối cảnh xung đột leo thang.
Trong khi đó, trên chính trường, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf nổi lên như nhân vật có trọng lượng lớn nhất còn lại. Từng là chỉ huy IRGC và thị trưởng Tehran, ông ngày càng thể hiện vai trò định hình lập trường quốc gia, đồng thời được cho là tham gia các kênh tiếp xúc với Mỹ.
Bên cạnh đó, Gholamhossein Mohseni-Ejei - Chánh án Tòa án tối cao, cựu lãnh đạo tình báo - đại diện cho cánh cứng rắn, giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì kiểm soát nội bộ.
 |
| Chủ tịch Quốc hội Iran - Mohammad Baqer Qalibaf -đang là một nhân vật được chú ý tại chính trường Iran. Ảnh: Reuters. |
Ở cấp hành pháp, Tổng thống Masoud Pezeshkian vẫn là tiếng nói chính danh cao nhất do dân bầu, dù ảnh hưởng thực tế đã suy giảm. Những điều chỉnh phát ngôn gần đây sau sức ép từ IRGC cho thấy rõ giới hạn quyền lực của ông trong cấu trúc hiện tại. Trong khi đó, Saeed Jalili - một trong những gương mặt bảo thủ hàng đầu - tiếp tục có ảnh hưởng sâu rộng trong các vấn đề an ninh và hạt nhân.
Ở tầng lớp giáo sĩ và thiết chế giám sát, Alireza Arafi - thành viên Hội đồng Giám hộ - đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát quy trình chính trị và tham gia hội đồng điều hành tạm thời sau khi lãnh tụ tối cao qua đời.
Trong lĩnh vực đối ngoại, Ngoại trưởng Abbas Araqchi tiếp tục là gương mặt chủ lực, dẫn dắt các kênh đàm phán nhạy cảm với phương Tây, đồng thời duy trì quan hệ với Nga, Trung Quốc và các quốc gia Arab.
Tổng thể, dù cấu trúc quyền lực bị xáo trộn mạnh, sự hiện diện của các nhân vật dày dạn kinh nghiệm trong cả ba trụ cột - quân sự, chính trị và ngoại giao - đang giúp Iran duy trì khả năng điều hành và ứng phó trong giai đoạn khủng hoảng.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
