Sau 40 lần tuyên bố, lần này TT Trump có thể đạt thỏa thuận với Iran?

Sáng ngày 11/6 theo giờ địa phương, ông Trump còn đe dọa mở chiến dịch tấn công đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu mỏ của Iran. Chỉ vài giờ sau, ông tuyên bố sắp đạt được thỏa thuận "tuyệt vời" nhằm chấm dứt cuộc chiến và bảo đảm Iran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân.

Ông Trump cho rằng những lời đe dọa cùng các cuộc không kích đã khiến Tehran phải nhượng bộ trên bàn đàm phán. "Tôi không biết các bạn đã nghe chưa, nhưng hôm nay chúng tôi đã chấm dứt cuộc chiến với Iran", ông Trump nói khi xuất hiện trực tuyến tại một sự kiện. Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn nhiều.

Tín hiệu mâu thuẫn

Một thỏa thuận có thể kiểm chứng được nhằm chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran sẽ là bước đột phá mang tính lịch sử đối với Mỹ. Kết quả đó sẽ giúp kết thúc cuộc chiến làm rung chuyển Trung Đông, gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu, khiến kinh tế thế giới chao đảo.

Tuy nhiên, theo CNN, ông Trump không phải nguồn tường thuật đáng tin cậy về cuộc chiến Iran. Ông đã gần 40 lần tuyên bố “thỏa thuận sắp đạt được”. Ông cũng nhiều lần khẳng định Iran đã nhượng bộ trước các yêu cầu của Mỹ, trong khi thực tế cho thấy Tehran vẫn cứng rắn.

Vì vậy, thế giới sẽ phải chờ đợi thêm thông tin chi tiết về thỏa thuận. Trong lúc chờ đợi, sự hoài nghi vẫn sẽ tồn tại, vì đang có quá nhiều tín hiệu mâu thuẫn.

"Ở thời điểm hiện tại, không có bằng chứng đáng tin cậy nào cho thấy đã có thỏa thuận. Và nếu có, vẫn chưa rõ liệu thỏa thuận đó có thể duy trì lâu dài hay không", ông Seth Jones, Chủ tịch Ban Quốc phòng và An ninh thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận xét.

Nhà Trắng hiện vẫn chưa công bố chi tiết thỏa thuận được đề xuất. Kịch bản có khả năng xảy ra là các nhà đàm phán đạt được đồng thuận về việc mở lại eo biển Hormuz, đổi lấy việc Mỹ đình chỉ phong tỏa hải quân đối với Iran. Các vấn đề then chốt và khó khăn nhất, đặc biệt là chương trình hạt nhân của Iran, sẽ vẫn chuyển sang các cuộc đàm phán tiếp theo.

Ông Frank Kendall, người từng giữ chức Bộ trưởng Không quân Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden, cho rằng những tuyên bố của Tổng thống Mỹ cần được tiếp nhận với sự thận trọng.

"Điều quan trọng cần nhận thức là đây không phải thỏa thuận cuối cùng nhằm chấm dứt cuộc chiến. Đây nhiều khả năng chỉ là việc gia hạn lệnh ngừng bắn, có thể kéo dài khoảng 60 ngày, trong khi các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran tiếp tục diễn ra", ông Kendall nói.

Tại Phòng Bầu dục ngày 11/6 theo giờ địa phương, ông Trump mô tả thỏa thuận ông đang nói đến hiện "mang tính khái niệm". Cách diễn đạt này cho thấy thỏa thuận nhiều khả năng còn sơ sài và chưa hoàn thiện.

Người phụ nữ trên một góc phố ở Tehran. Ảnh: Reuters.

Một thỏa thuận chỉ nhằm tiếp tục mở ra các thảo luận khó có thể được xem là "thỏa thuận tuyệt vời". Lịch sử cho thấy các cuộc đàm phán như vậy có thể kéo dài mà không bảo đảm đưa đến thành công.

Theo CNN, Iran từ lâu đã khẳng định nước này không theo đuổi việc chế tạo vũ khí hạt nhân. Vì vậy, việc Tehran ký vào văn bản tái khẳng định rằng họ sẽ không chế tạo vũ khí hạt nhân thực chất không có gì mới.

Ông Trump cũng cho biết Lãnh tụ Tối cao của Iran đã bật đèn xanh cho thỏa thuận. Tuy nhiên, hiện có rất ít bằng chứng ủng hộ tuyên bố của ông Trump.

Trong phản ứng đầu tiên trước những tuyên bố lạc quan của ông Trump, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei nói với hãng thông tấn nhà nước IRNA rằng các thông tin về thỏa thuận hiện chỉ là "suy đoán". Ông Baghaei nói thêm: "Cho đến nay, Iran chưa đưa ra quyết định cuối cùng về bất kỳ thỏa thuận nào."

Liệu ông Trump có đạt được thỏa thuận tốt?

Dù có hoài nghi, nhưng triển vọng Mỹ đạt được thỏa thuận với Iran nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn và từng bước đàm phán chấm dứt chiến tranh đang trở nên lạc quan hơn. Ngoại trưởng Iran cũng tuyên bố thỏa thuận "chưa bao giờ gần đến thế".

Tuy nhiên, những gì đang diễn ra vẫn là phần dễ dàng. Những gì diễn ra tiếp theo sẽ khó khăn hơn. Chính quyền ông Trump khẳng định Iran đã chấp nhận những nhượng bộ rất lớn. Tuy nhiên, truyền thông Iran lại đưa ra một phiên bản thỏa thuận sơ bộ được cho là rất có lợi cho Tehran.

Ngày 12/6 theo giờ địa phương, ông Trump lên tiếng phủ nhận các thông tin này, đồng thời chỉ trích gay gắt rằng "rất khó để có thể đàm phán thiện chí" với Iran. Vì vậy, cũng rất khó để ông Trump có thể đạt được thỏa thuận tốt.

Dưới đây là một số điểm nghẽn có thể gây bế tắc đối với kỳ vọng của Tổng thống Mỹ về thỏa thuận tốt với Iran.

Tên lửa trưng bày trên đường phố Tehran. Ảnh: Reuters.

Trước hết, chương trình hạt nhân của Iran là khía cạnh quan trọng nhất của bất kỳ thỏa thuận hòa bình tiềm năng nào. Chính quyền ông Trump phát tín hiệu rằng Iran đồng ý tháo dỡ chương trình hạt nhân và cam kết "vô thời hạn" rằng họ sẽ không chế tạo vũ khí hạt nhân. Nhưng ngay cả khi điều đó là sự thật, chi tiết về cơ chế bảo đảm thực thi trong tương lai mới là điều then chốt.

Sau đó, Tổng thống Mỹ sẽ phải giải thích vì sao thỏa thuận mới tốt hơn thỏa thuận hạt nhân mà chính quyền ông Obama từng ký kết. Thỏa thuận thời ông Obama cũng bao gồm các giới hạn đối với hoạt động làm giàu uranium của Iran và còn được giám sát bởi cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc.

Rào cản lớn đối với ông Trump còn đến từ những nhân vật có quan điểm cứng rắn trong đảng Cộng hòa, họ cho rằng không thể tin tưởng Tehran trong bất kỳ thỏa thuận nào. Những phát biểu hôm 12/6 của ông Trump về “sự thiếu tin cậy của Iran” càng làm nổi bật vấn đề đó.

Thứ hai, chính quyền ông Trump từng tuyên bố Iran cần phải bàn giao lượng uranium đã làm giàu ở mức cao. Tuy nhiên, số vật liệu này hiện được lưu trữ sâu dưới lòng đất và rất khó tiếp cận, sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

Trong nhiều phát biểu trước đây, ông Trump từng ám chỉ rằng Mỹ có thể sẽ không lấy được số uranium này. Ông từng đề xuất quân đội Mỹ chỉ cần "niêm phong" các khu vực chứa vật liệu hạt nhân rồi theo dõi từ xa.

"Vật liệu hạt nhân nằm quá sâu dưới lòng đất, tôi không còn quan tâm đến chuyện đó", ông Trump từng nói hồi tháng 4. Trong tình hình này, sẽ rất khó để ông Trump nói rằng Mỹ đã giành chiến thắng lớn, nếu ông không thể kiểm soát lượng uranium đã làm giàu ở mức cao của Iran.

Người dân tham dự lễ cầu nguyện ngày thứ Sáu tại Tehran, Iran, hôm 12/6. Ảnh: Reuters.

Thứ ba, tài sản bị phong tỏa của Iran cũng là lĩnh vực mà những phát biểu của ông Trump có thể gây khó cho chính ông.

Năm 2016, ông Trump chỉ trích gay gắt chính quyền ông Obama vì chuyển 1,7 tỷ USD cho Iran. Hiện nay, Iran được cho là đang yêu cầu Mỹ giải phóng khoảng 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng.

Nếu muốn nhượng bộ Tehran trong vấn đề tài chính để đạt được những nhượng bộ lớn trong các vấn đề khác, ông Trump có thể sẽ phải đối mặt với những chỉ trích tương tự như cách ông từng chỉ trích ông Obama.

Quang cảnh eo biển Hormuz ngày 11/6. Ảnh: Reuters.

Thứ tư, trong khi nhiều nội dung thỏa thuận hiện tại gợi nhắc lại thỏa thuận hạt nhân thời ông Obama, eo biển Hormuz là biến số mới.

Câu hỏi lớn lúc này không phải là liệu Iran có từ bỏ quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển hay không. Câu hỏi quan trọng hơn chính là: Thỏa thuận sẽ xử lý thế nào xung quanh nguy cơ eo biển có thể sẽ lại bị phong tỏa trong tương lai?

Nếu vấn đề này không được giải quyết, trong khi các phần còn lại của thỏa thuận tương đồng với thỏa thuận dưới thời ông Obama, những người chỉ trích ông Trump sẽ dễ dàng lập luận rằng thỏa thuận mới còn kém hiệu quả hơn thỏa thuận trước đây.

Sau cùng, ngay từ đầu cuộc chiến, ông Trump đã khẳng định mục tiêu ngăn Iran tiếp tục tài trợ cho các lực lượng đồng minh trong khu vực, như Hamas và Hezbollah.

Tuy nhiên, gần đây, chính quyền ông Trump gần như không còn nhắc đến vấn đề này. Một quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ nói với CNN rằng Iran đã đồng ý không tài trợ cho các tổ chức bị Washington coi là khủng bố.

Nếu thông tin này là đúng sự thật, cam kết này sẽ được xác minh bằng cách nào? Nếu ông Trump không đạt được cam kết rõ ràng trong vấn đề này, điều đó đồng nghĩa với việc ông chưa hoàn thành một trong 4 mục tiêu trọng tâm từng đặt ra khi phát động cuộc chiến, bao gồm: Triệt tiêu năng lực tên lửa đạn đạo, hải quân, chương trình hạt nhân và mạng lưới ủy nhiệm của Tehran.