|
|
Công nhân Philippines chế biến khoai lang tím ube. |
Từ các quán cà phê ở New York đến tiệm bánh tại Sydney hay cửa hàng mỹ phẩm ở London, sắc tím xuất hiện ngày càng phổ biến với nhiều biến thể từ đậm đến nhạt. Xu hướng này có nguồn gốc từ Philippines, cụ thể là từ một loại củ bản địa nằm dưới lòng đất.
Đó là ube, hay còn gọi là dioscorea alata, một loại khoai lang tím giàu tinh bột, có vị béo nhẹ, pha hương vani. Từ nguyên liệu truyền thống, ube đang trở thành mặt hàng xuất khẩu giá trị khi nhu cầu toàn cầu tăng nhanh.
Theo Bộ Thương mại và Công nghiệp Philippines, năm ngoái nước này xuất khẩu gần 1,7 triệu kg sản phẩm từ ube, trị giá hơn 3,2 triệu USD, tăng 20,4% so với năm 2024. Riêng thị trường Mỹ chiếm gần một nửa, với khoảng 956.000 kg, trị giá 1,5 triệu USD, gấp đôi năm trước và vượt tổng 5 thị trường lớn tiếp theo cộng lại.
Theo Bettina Makalintal, phóng viên của trang ẩm thực Eater, sức hút của ube đến từ yếu tố thị giác. "Những món ăn có màu sắc lạ mắt dễ gây chú ý. Ube vừa có hương vị mới nhưng dễ tiếp cận, vừa đáp ứng nhu cầu về tính thẩm mỹ", cô nói với CNN.
 |
| Bánh ngọt làm từ ube (khoai lang tím) tại quán cà phê Good Shepherd ở Baguio, Philippines. |
Ngoài đồ uống, ube còn được chế biến thành mứt đặc gọi là ube halaya, làm từ khoai nghiền với sữa, đường và bơ. Đây vừa là món tráng miệng, vừa là nguyên liệu cho nhiều món khác. Không chỉ ẩm thực, ngành làm đẹp cũng "bắt trend". Huda Beauty đã ra mắt bộ sưu tập lấy cảm hứng từ ube vào năm 2025.
"Hiện nay ube có mặt ở khắp nơi, từ kem ở New York, bánh ở London đến latte ở Tokyo. Đây là một câu chuyện thành công đáng kinh ngạc", ông Lionel Dabbadie, đại diện FAO (Tổ chức lương thực và nông nghiệp của Liên hợp quốc) tại Philippines, nhận định.
Tuy nhiên, thành công này đang tạo áp lực lớn lên nguồn cung. Sản lượng ube tại Philippines đã giảm từ hơn 15 triệu kg năm 2021 xuống khoảng 14 triệu kg trong 2 năm gần đây, trong khi phần lớn vẫn phục vụ tiêu dùng nội địa. Trong khi đó, Việt Nam và Trung Quốc đang tăng tốc sản xuất khoai tím, gia tăng cạnh tranh.
Khác với các cây trồng quy mô lớn như lúa hay ngô, ube chủ yếu được trồng nhỏ lẻ theo mùa. Cây cần độ ẩm cao và mất khoảng 10-11 tháng để thu hoạch, khiến nguồn cung dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Thực tế, Philippines đang ngày càng đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan. Tháng 11 năm ngoái, bão Fung-wong là cơn bão thứ 21 ảnh hưởng đến nước này trong năm.
 |
| Nông dân Philippines vật lộn để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng trên toàn cầu đối với khoai lang tím ube. |
Bên cạnh đó, nhiều nông dân tranh thủ giá cao để bán toàn bộ sản lượng, dẫn đến thiếu giống cho vụ sau vì ube được trồng bằng cách cắt củ giống. Điều này càng khiến nguồn cung thêm căng thẳng. Hệ quả là ngay cả cộng đồng người Philippines tại Mỹ cũng khó tiếp cận ube "chuẩn".
"Nhu cầu tăng nhưng nguồn cung và thị trường nhập khẩu không theo kịp", Makalintal cho biết.
Ngoài bài toán nguồn cung, một lo ngại khác là ube đang dần tách khỏi bối cảnh văn hóa bản địa. Trong ẩm thực Philippines, ube là thành phần chính của món tráng miệng halo-halo, cùng nhiều món truyền thống khác như cháo ngọt champorado hay bánh mamón.
Tuy nhiên, khi lan ra thị trường quốc tế, nhiều sản phẩm thay thế ube thật bằng hương liệu, khoai lang tím hoặc chỉ dùng màu thực phẩm. "Tôi rất ngạc nhiên khi biết nhiều người không biết ube có nguồn gốc từ Philippines", ông Dabbadie nói.
 |
| Công nhân Philippines chế biến khoai lang tím ube. |
Theo Makalintal, điều này tạo ra vòng luẩn quẩn khi thiếu hiểu biết văn hóa và nguồn cung hạn chế khiến các nhà bán hàng dễ thay thế nguyên liệu, làm sai lệch hương vị. Do đặc tính vị nhẹ, ube khi bị pha trộn hoặc chiết xuất dễ mất đi bản chất ban đầu.
"Khi văn hóa của bạn trở nên đại chúng, bạn cũng dần mất quyền kiểm soát cách nó được hiểu và thể hiện", Makalintal nhận định sự phổ biến toàn cầu mang lại cơ hội, nhưng cũng đi kèm đánh đổi.
Với các món ăn phong phú và đặc sắc, Việt Nam được xếp vào danh sách những quốc gia có nền ẩm thực tuyệt vời của thế giới.
Mục Du lịch - Ẩm thực giới thiệu hai cuốn sách Lê la quà vặt và Ăn quà xuyên Việt. Xuất bản năm 2017, đây có lẽ là những cuốn sách tranh ẩm thực đầu tiên của một tác giả Việt được xuất bản. Bằng những hình vẽ dễ thương và sinh động, vui tươi và hài hước, những trang vẽ của Đặng Hồng Quân khiến người xem như có thể mường tượng ra khung cảnh náo nhiệt của các hàng quà, thậm chí có đôi khi lộn xộn, nhôm nhoam như ngoài đời thực ta có thể vẫn bắt gặp.
> Đọc tiếp: 'Từ điển' món ngon nước Việt bằng tranh
