Ông Trump và nước Mỹ dễ rơi vào 'thế bí'

Một tuần sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran đẩy Trung Đông vào tình trạng hỗn loạn, Tổng thống Mỹ Donald Trump đối mặt với ngày càng nhiều rủi ro và thách thức. Reuters đặt câu hỏi liệu ông Trump có thể chuyển thành công quân sự thành chiến thắng địa chính trị rõ ràng hay không.

Ngay cả sau vụ ám sát Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và Mỹ giáng đòn vào lực lượng Iran trên bộ, trên biển và trên không, cuộc khủng hoảng nhanh chóng lan rộng thành xung đột khu vực, khiến Mỹ có khả năng phải can thiệp quân sự dài hơi với những hậu quả nằm ngoài tầm kiểm soát của Nhà Trắng.

“Vụ việc Iran là chiến dịch quân sự phức tạp và có khả năng kéo dài. Ông Trump đang mạo hiểm với nền kinh tế toàn cầu, sự ổn định khu vực và cả thành tích của đảng Cộng hòa khi bầu cử giữa kỳ tại Mỹ sắp tới gần”, Laura Blumenfeld - chuyên gia thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp Johns Hopkins - cho biết.

Theo các chuyên gia, ông Trump - người nhậm chức với lời hứa giữ cho Mỹ tránh xa các hành động can thiệp quân sự “ngu ngốc” - đang theo đuổi cuộc chiến không hồi kết, không hề xuất phát từ mối đe dọa cận kề nào. Ông không thể trình bày nhất quán một mục tiêu chi tiết hoặc kết cục rõ ràng cho Mỹ, liên tục thay đổi nguyên nhân dẫn tới cuộc chiến và định nghĩa về chiến thắng.

Phát ngôn viên Nhà Trắng Anna Kelly bác bỏ thông tin này, khẳng định ông Trump đã vạch rõ các mục tiêu về “phá hủy tên lửa đạn đạo và năng lực sản xuất của Iran, tiêu diệt hải quân, chấm dứt khả năng trang bị vũ khí cho các lực lượng đồng minh và ngăn chặn sở hữu vũ khí hạt nhân”.

Canh bạc chính trị lớn nhất của ông Trump

Ông Trump yêu cầu được tham gia lựa chọn lãnh tụ tối cao mới của Iran. Thoạt nhìn, yêu cầu này có vẻ viển vông, thậm chí phi lý, khi 88 giáo sĩ cấp cao Iran lại nghe theo Nhà Trắng. Tuy nhiên, tuyên bố này đã hé lộ hai điểm quan trọng.

Theo chuyên gia, ông Trump đang theo đuổi một cuộc chiến không hồi kết, không hề xuất phát từ bất cứ mối đe dọa cận kề nào. Ảnh: Reuters.

Thứ nhất, ông Trump cho rằng Iran giống Venezuela. Sau khi bắt giữ ông Maduro, Washington đã gây sức ép buộc Venezuela nhượng bộ trong vấn đề dầu mỏ mà không cần đến bất cứ hành động quân sự quy mô lớn nào. Trên thực tế, Iran là đối thủ khó nhằn hơn nhiều, có trang vũ khí khổng lồ và bộ máy giáo sĩ cùng an ninh vững chắc.

Ngay cả vụ ám sát ông Khamenei cùng một số lãnh đạo cấp cao nhất cũng chưa thể ngăn Iran đáp trả và làm dấy lên câu hỏi liệu những nhân vật cứng rắn hơn nữa có nắm quyền lực hay không.

Thứ hai, tuyên bố trên của ông Trump ám chỉ tới thỏa hiệp chính trị. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã gợi ý đến những nỗ lực hòa giải vào sáng 6/3. Hôm 4/3, ngoại trưởng Iran đã gọi điện cho Qatar và Pháp. Vài giờ sau, tên lửa Iran tiếp tục rơi xuống Doha, cho thấy những cách tiếp cận khác nhau bên trong Tehran. Việc ông Trump muốn Iran “đầu hàng vô điều kiện” có thể chứng minh Mỹ muốn hướng tới một giải pháp.

Một nhà lãnh đạo Iran mới có thể mở ra cơ hội thuận lợi đạt được một thỏa thuận. Thỏa hiệp chính trị dường như vẫn là lối thoát khả thi nhất. Theo tuyên bố của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) hôm 5/3, việc Iran giảm gần 90% số vụ phóng tên lửa và máy bay không người lái, cùng với hơn 30 tàu hải quân bị đánh chìm, cho thấy hai trong số các mục tiêu quân sự của Mỹ đang đến gần.

Việc trì hoãn bổ nhiệm người kế nhiệm ông Khamenei suốt một tuần qua cũng đáng chú ý. Khoảng trống quyền lực tại Iran có lẽ là hậu quả ngoài ý muốn đầu tiên của cuộc chiến. Mỹ có thể không biết ai nắm quyền khi bắt đầu cuộc chiến, nhưng sẽ khó chấp nhận hơn khi họ tự hỏi cuộc chiến có thể kéo dài bao lâu. Một tuần sau, khoảng trống mang lại cả hỗn loạn và cơ hội. Iran giảm tần suất phóng tên lửa và máy bay không người lái, song họ vẫn phát tín hiệu mình chưa bị đánh bại.

"Ai cho ông quyền?"

Trong cuộc chiến này, mọi kế hoạch và kỳ vọng thường tan vỡ rất nhanh. Hiện tại đã xuất hiện hai biến số khó lường với Mỹ.

Thứ nhất, Israel đang đẩy mạnh tấn công lực lượng Hezbollah tại Lebanon với tốc độ thần tốc, ra lệnh sơ tán quy mô lớn chỉ trong vòng 72 giờ sau khi công bố chiến dịch.

Tham vọng "giải giáp" đối thủ lâu đời của Israel có thể biến thành nhiều tháng chiến tranh bộ binh, hoặc quay lại kịch bản cũ là dùng máy bay truy quét mục tiêu hàng ngày. Chiến dịch ở phía bắc của Israel dường như không nằm trong chiến lược công khai ban đầu của Mỹ.

Do đó, giao tranh Hezbollah - Israel nên tách biệt với cuộc chiến Mỹ - Iran, nhưng diễn biến thắng thế hiện tại có thể khiến Israel ít mặn mà với một lệnh ngừng bắn khu vực.

Các thủy thủ Hải quân Mỹ đứng canh gác trên boong tàu sân bay USS Gerald R. Ford khi tàu đi qua kênh đào Suez hôm 5/3. Ảnh: Reuters.

Thứ hai, những nỗ lực tấn công các quốc gia vùng Vịnh trong suốt tuần đầu tiên cho thấy phe cứng rắn trong quân đội Iran muốn ép Mỹ và các đồng minh phải chùn bước trước. Nếu thiếu một nhà lãnh đạo có uy tín kiềm chế "đội quân máy bay không người", hành động này có thể dập tắt mọi cơ hội tìm kiếm lối thoát ngoại giao. Iran có thể sớm cạn kiệt drone, nhưng họ vẫn còn các lựa chọn bất đối xứng khác, như phong tỏa eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại nhất là Iran có thể rơi vào hỗn loạn chính trị, làm trầm trọng thêm tình trạng bất ổn ở Trung Đông. Ngoài ra, điểm nghẽn tại eo biển Hormuz tác động mạnh mẽ tới vận chuyển dầu toàn cầu, với những hệ lụy kinh tế nghiêm trọng nếu kéo dài.

Một nguồn tin cho biết chính quyền Trump bất ngờ trước tác động kinh tế của cuộc chiến, một phần vì họ không tham vấn những chuyên gia am hiểu thị trường dầu mỏ. Ba nguồn tin khác nói ông Trump tiếp tục tấn công bất chấp cảnh báo từ một số phụ tá cấp cao rằng Mỹ khó kiểm soát leo thang căng thẳng. Thậm chí, một số đồng minh truyền thống của Mỹ cũng bất ngờ.

Ông Trump cũng đặt nhiều kỳ vọng vào các quốc gia vùng Vịnh, bởi từ lâu họ đã cho phép Mỹ đặt căn cứ quân sự và cam kết đầu tư lớn vào Mỹ. Tuy nhiên, không phải tất cả đều tán thành cuộc chiến của Mỹ. Trong một bức thư ngỏ gửi tới ông Trump, tỷ phú người UAE Khalaf Al Habtor - khách quen của khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago - đã hỏi: "Ai cho ông quyền biến khu vực chúng tôi thành chiến trường?".

Thiếu tướng Ben Hodges - từng phục vụ ở Iraq và Afghanistan - khen ngợi chiến thuật của quân đội Mỹ ở Iran, song nhấn mạnh “dường như chiến thuật này, từ góc độ chính trị, chiến lược và ngoại giao, chưa được cân nhắc kỹ lưỡng”.

Tốc độ của chiến dịch này chưa từng có tiền lệ, đảo lộn mọi quy chuẩn và mốc thời gian chiến tranh cũ. Các danh sách mục tiêu do AI đề xuất và ưu thế vượt trội về công nghệ không quân giúp Mỹ đạt được nhiều mục tiêu trong một tuần thay vì hàng tháng như 23 năm trước.

Tuy nhiên, quy luật về sự hỗn loạn vẫn không đổi. Vài tuần trước cuộc tấn công Iraq năm 2003, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Donald Rumsfeld từng nói cuộc chiến "có thể kéo dài 6 ngày, 6 tuần, hoặc 6 tháng". Sau cùng, đánh giá sai lầm về người dân Iraq đã đẩy cuộc chiến đằng đẵng 8 năm.

23 năm sau, Mỹ lại rơi vào một cuộc chiến tương tự, “trong thời đại các giá trị đạo đức không còn được ưu tiên, và sự phô trương trên mạng xã hội đã gạt đi nỗi kinh hoàng về sự tàn khốc của chiến tranh”, tờ CNN viết.

“Không có gì chắc chắn, ngoại trừ áp lực từ những bất ổn kinh tế sẽ đè nặng lên ông Trump khi cuộc chiến kéo dài. Tuần vừa qua thiết lập những kỷ lục mới về tốc độ xung đột và hủy diệt, song nhu cầu ngoại giao vẫn còn đó. Tuy nhiên, đến thứ Sáu tuần sau, những giải pháp đó có vẻ sẽ càng trở nên xa vời hơn”, tờ báo kết luận.