Ông Trump sai lầm khi chọn 'ngoại giao chớp nhoáng'?

Phái đoàn Mỹ do đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner dẫn đầu trong ngày diễn ra các cuộc đàm phán giữa đại diện Ukraine, Nga và Mỹ tại Geneva, Thụy Sĩ, ngày 17/2. Ảnh: Reuters.

Steve Witkoff và Jared Kushner - nghe qua người ta liên tưởng đến một hãng luật hay văn phòng kiến trúc. Điều này có phần đúng khi cả hai đang kỳ vọng tái thiết các bãi chiến trường thành những đại đô thị tương lai.

Tuy nhiên, thực tế còn tham vọng hơn: sự ổn định toàn cầu, sinh mệnh của hàng triệu người và cả giấc mơ Nobel Hòa bình của Tổng thống Donald Trump đều đang đặt lên vai "cặp song tấu" này.

Trọng trách của những nhà ngoại giao tay ngang

Ngày 18/2 tại Geneva, Witkoff và Kushner trở thành tâm điểm của một chiến dịch ngoại giao dồn dập khi tiếp xúc với quan chức Nga, Ukraine và Iran. Loạt sự kiện này cho thấy một thực trạng mới: đội ngũ ngoại giao chuyên nghiệp của Mỹ đang bị gạt sang lề. Thay vào đó là một "vòng tròn khép kín" gồm những người thân tín nhất của Tổng thống: đối tác bất động sản Steve Witkoff và con rể Jared Kushner.

Steve Witkoff và Jared Kushner tham dự họp báo tại Paris (Pháp) ngày 6/1. Ảnh: Sipa.

Witkoff và Kushner, hai doanh nhân người Mỹ thuộc giới siêu giàu, có nhiều mối quan hệ thượng lưu, đang được giao nhiệm vụ chấm dứt xung đột khốc liệt tại Ukraine và ngăn chặn ngòi nổ xung đột tại Iran. Thành công ở bất kỳ hồ sơ nào cũng sẽ là thành tựu lớn, song cả hai mục tiêu trên hiện đều có vẻ bế tắc.

Hy vọng của ông Trump về việc đạt được thỏa thuận với Iran tiến triển chậm chạp trong ngày 18/2. Trong khi Mỹ triển khai hạm đội khổng lồ đến vùng Vịnh, Iran vẫn kiên quyết không nhượng bộ các "lằn ranh đỏ" về tên lửa đạn đạo mà ông Trump đặt ra.

Các vòng đàm phán tại Geneva chưa thể trả lời câu hỏi cốt lõi: Hai bên muốn hòa bình thực sự hay chỉ đang dùng ngoại giao để câu giờ, tích lũy lợi thế trên chiến trường?

Dẫu vậy, các cuộc đàm phán vẫn diễn ra. Trong bối cảnh ấy, thế giới e dè về triển vọng đạt được các thỏa thuận hòa bình, đồng thời tiếp tục “bán tín bán nghi” về tính hiệu quả của cặp “song tấu” Witkoff và Kushner.

Xoay xở trong "Tam giác lửa"

Nỗ lực ngoại giao của ông Witkoff và Kushner diễn ra khi chính quyền Trump đối diện với áp lực từ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tuy nhiên, mỗi đỉnh của "tam giác lửa" đều có những rào cản sống còn.

Tàu sân bay USS Abraham Lincoln cùng các tàu quân sự di chuyển theo đội hình trên biển Ả Rập ngày 6/2. Ảnh: Hải quân Mỹ.

Tại Gaza, thành công lớn nhất ông Witkoff và Kushner đạt được tính đến lúc này là lệnh ngừng bắn. Dù vậy, thỏa thuận hiện có rất mong manh. Thách thức giải giáp Hamas và tái thiết khu vực vẫn chưa có lời giải thực tế khi các bên liên tục cáo buộc nhau vi phạm cam kết.

Tại Ukraine, chiến sự vẫn đang sa lầy trong mùa đông khắc nghiệt mà không có một lối thoát rõ ràng. Dù triển vọng hòa bình còn mờ mịt, nhưng trong mắt giới quan sát, ông Trump vẫn là nhân vật sở hữu những quân bài có khả năng phá vỡ thế bế tắc này cao hơn bất kỳ chính trị gia nào khác.

Tại Iran, Tổng thống Mỹ dễ bị cuốn vào xung đột, trong khi đó, các cuộc thăm dò cho thấy người Mỹ không muốn điều này xảy ra.

Các tiến trình hòa đàm trong "tam giác lửa" đang va phải rào cản lớn nhất: những lợi ích quốc gia không thể thỏa hiệp. Điển hình là tại Ukraine, số phận vùng Donbas đã đẩy đối thoại vào ngõ cụt. Chính quyền Kyiv kiên quyết giữ vững lập trường không nhượng bộ lãnh thổ, khi coi đây là tuyến phòng thủ then chốt quyết định vận mệnh của thủ đô trước áp lực quân sự từ Moscow.

Trong đàm phán với Iran, quốc gia Hồi giáo cũng có những “lằn ranh” riêng. Dù sẵn sàng thảo luận nhượng bộ về chương trình hạt nhân, Tehran từ chối đàm phán về chương trình tên lửa đạn đạo và sự hậu thuẫn dành cho một số lực lượng vũ trang trong khu vực. Iran coi đây là những yếu tố then chốt cho sự tồn tại của chế độ.

Ngày 14/2, ông Trump cảnh báo việc thay đổi chế độ ở Iran “có lẽ sẽ là điều tốt nhất có thể xảy ra”. Tuy nhiên, nếu cố thực hiện điều này, ông Trump có thể kích hoạt những hệ lụy nặng nề trong khu vực, xét cả về chính trị và kinh tế. Những hệ lụy này có thể vượt ra ngoài khả năng dự đoán và tầm kiểm soát của các bên.

“Nếu các bên chấp nhận thỏa thuận có giới hạn với những điều khoản khả thi, họ sẽ có được thỏa thuận. Nếu họ nhất định với quá cao, đi quá xa, họ sẽ có chiến tranh”, ông Ali Vaez, Giám đốc Dự án Iran tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), đưa ra nhận định với CNN ngày 17/2.

Trong khi đó, ông Stefan Wolff (Đại học Birmingham, Anh), giáo sư chuyên nghiên cứu về an ninh quốc tế, cho rằng ông Witkoff và Kushner đang được giao vai trò quá lớn trong hoạt động ngoại giao của Mỹ, bất chấp thành tích thực tế còn hạn chế. Theo ông, điều này có thể cho thấy sự hiểu lầm của ông Trump về tiến trình kiến tạo hòa bình.

Theo giáo sư Wolff, các thỏa thuận hòa bình thường rất phức tạp. Để đạt được một thỏa thuận, cần những nhà trung gian và đội ngũ hỗ trợ có hiểu biết sâu sắc về xung đột mà họ tham gia hòa giải, đồng thời nắm rõ cách giải quyết hàng loạt vấn đề.

Trên hết, họ cần hiểu điều gì đã đẩy các bên vào xung đột và điều gì có thể khiến họ đồng ý hợp tác. Dù các động lực vật chất như triển vọng phát triển kinh tế là điều quan trọng, nhưng các bên tham chiến thường có những nhu cầu mang ý nghĩa biểu tượng về mặt bản sắc quốc gia, dân tộc. Những yếu tố này cũng cần được giải quyết để bảo đảm các bên nghiêm túc ký vào thỏa thuận.

Ông Witkoff và Kushner có ít kinh nghiệm ngoại giao trước đó và gần như không có chuyên môn về hai cuộc xung đột mà họ đang làm trung gian. Giáo sư Wolff cho rằng đây là nguyên nhân dẫn tới thất bại.

Ngay cả khi thỏa thuận được thông qua do sức ép tạo ra đối với một hoặc cả hai bên, khả năng cao thỏa thuận sẽ không bền vững về dài hạn, bởi một bên có thể rút lui và xung đột lại tái diễn. Nguy cơ này càng lớn nếu thỏa thuận được ký vội vã, thiếu các cơ chế bảo đảm đầy đủ, khiến việc rút lui khỏi thỏa thuận không tạo nên sự thiệt hại lớn.

Ngoại giao doanh nhân

Đặc phái viên của Mỹ, Steve Witkoff và Jared Kushner, tham dự cuộc gặp với Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Điện Kremlin ở Moscow, Nga, ngày 2/12/2025. Ảnh: Reuters.

Dù bị coi là những nhà ngoại giao "tay ngang", nhưng ông Witkoff và Kushner lại sở hữu vũ khí tối thượng của mọi nhà đàm phán: Sự ủy quyền tuyệt đối từ Tổng thống. Họ là hiện thân của học thuyết đối ngoại kiểu Trump - nơi những "ông trùm" kinh doanh sẵn sàng gạt bỏ các cấu trúc ngoại giao truyền thống để nhìn nhận xung đột thế giới như những thương vụ, thậm chí tìm thấy cơ hội sinh lời ngay trong đống đổ nát.

Tuy nhiên, phong cách này đang gây lo ngại sâu sắc cho các đồng minh của Mỹ bởi sự thiếu hụt kinh nghiệm bài bản. Mạng lưới quan hệ cá nhân tại Israel và vùng Vịnh có thể giúp họ đạt được lệnh ngừng bắn tại Gaza, nhưng giới quan sát nhận định đó mới chỉ là "phần việc dễ".

Thử thách thực sự nằm ở giai đoạn hai - một kịch bản hiện vẫn dậm chân tại chỗ: Việc giải giáp Hamas, triển khai lực lượng ổn định quốc tế và tái thiết Gaza dưới sự giám sát của Hội đồng Hòa bình vẫn là một dấu hỏi lớn.

Khả năng các quốc gia đưa quân vào vùng chiến sự là gần như bằng không khi Israel vẫn tiếp tục không kích và các bên không ngừng cáo buộc nhau phá hoại cam kết.

Nhà phân tích Aaron David Miller nhận định thẳng thắn: "Triển vọng Hamas tự nguyện hạ vũ khí trước khi Israel rút quân gần như không tồn tại".

Xung đột ở Trung Đông và Ukraine thoạt tiên có vẻ giống tranh chấp đất đai, nhưng phức tạp hơn nhiều so với bài toán kinh doanh bất động sản.

Với các bên tham chiến, lãnh thổ không phải là tài sản thương mại mà là biểu tượng của lịch sử, bản sắc và sự tồn vong dân tộc.

Thực tế này cho thấy điểm yếu lớn trong cách thức ngoại giao của “song tấu” Witkoff và Kushner, họ không thể nhìn vấn đề địa chính trị đơn thuần từ góc nhìn của một doanh nhân đang thực hiện giao dịch.

Sự nôn nóng muốn sớm có một "chiến thắng hòa bình" từ ông Trump đang đặt ông Witkoff và Kushner dưới áp lực khổng lồ. Điều này dễ dẫn đến những giải pháp hời hợt, cốt chỉ để các bên cùng đi đến thỏa thuận.

CNN nhận định rằng dù sắc bén trên thương trường, nhưng trên chính trường, khi tham gia giải đấu địa chính trị tầm cỡ lớn, họ có thể vẫn chưa đủ tầm để hóa giải những mâu thuẫn vốn đã bám rễ mang tính lịch sử và bản sắc.