Ông Trump ‘phủ đầu’ chiến lược hạt nhân toàn cầu

Vụ thử hạt nhân tại bãi thử Nevada (Mỹ) hồi năm 1955. Ảnh: NYT.

Hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng từ thời Chiến tranh Lạnh đã hết hiệu lực.

Ở thời điểm 5 ngày sau khi hiệp ước New START giữa Mỹ và Nga chính thức chấm dứt, các phát biểu từ phía Mỹ cho thấy hai điều rõ ràng.

Thứ nhất, Washington nghiêm túc cân nhắc việc triển khai thêm vũ khí hạt nhân.

Thứ hai, Mỹ có khả năng sẽ tiến hành các hình thức thử nghiệm hạt nhân kiểu mới.

Cả hai bước đi này đều đảo ngược chính sách kiểm soát hạt nhân mà Mỹ từng theo đuổi suốt gần 40 năm.

Đòn phủ đầu

Nếu triển khai thêm vũ khí hạt nhân, ông Trump sẽ là Tổng thống Mỹ đầu tiên kể từ thời Ronald Reagan thực hiện bước đi táo bạo này.

Dù năm ngoái ông Trump đã tuyên bố “ngay lập tức” nối lại hoạt động thử nghiệm hạt nhân của Mỹ “trên cơ sở ngang bằng” với Trung Quốc và Nga, nhưng trong thực tế, chưa có động thái chính thức nào được tiến hành. Lần gần nhất Mỹ tiến hành thử nghiệm hạt nhân vẫn là từ năm 1992.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gặp nhau tại Hàn Quốc trong năm ngoái. Ảnh: NYT.

Cho đến nay, các tuyên bố từ chính quyền Trump vẫn chung chung. Nhà Trắng cho biết đang xem xét nhiều kịch bản. Trong đó có khả năng tái sử dụng các vũ khí hạt nhân lưu kho, cũng như nối lại thử nghiệm hạt nhân.

Tuy nhiên, chưa có thông tin cụ thể về số lượng vũ khí có thể được đem ra triển khai, cũng như loại thử nghiệm sẽ được tiến hành.

Những thông tin này mang ý nghĩa then chốt trong hồ sơ hạt nhân, có khả năng khiến 3 cường quốc hạt nhân bước vào cuộc chạy đua. Nhưng cũng có khả năng ông Trump chỉ đang tìm cách gây sức ép để khiến các bên ngồi lại đàm phán hiệp ước mới.

“Rất mơ hồ. Rất khó hiểu chính xác chính quyền Mỹ đang làm gì”, bà Jill Hruby, chuyên gia hạt nhân, người từng đứng đầu Cơ quan An ninh Hạt nhân Quốc gia Mỹ (NNSA), nhận xét.

Chỉ vài giờ sau khi hiệp ước New START hết hạn ngày 5/2, ông Trump từ chối đề xuất của Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc gia hạn đối với hiệp ước vốn đã kéo dài 15 năm.

Cùng ngày, Bộ Ngoại giao Mỹ cử Thứ trưởng phụ trách kiểm soát vũ khí và an ninh quốc tế Thomas G. DiNanno tới Geneva (Thụy Sĩ), để thực hiện bài phát biểu trước Hội nghị Giải trừ quân bị.

Trong bài phát biểu, ông DiNanno chỉ trích hiệp ước New START “đặt ra những ràng buộc đơn phương không thể chấp nhận đối với Mỹ”. Ông DiNanno chê bai New START không đề cập đến các loại vũ khí hạt nhân kiểu mới mà Nga và Trung Quốc đang phát triển.

Theo ông DiNanno, bất kỳ hiệp ước mới nào về hạt nhân cũng cần đặt ra giới hạn đối với cả Trung Quốc, quốc gia khiến Mỹ tin rằng có nguồn lực hạt nhân tăng trưởng nhanh nhất thế giới.

Ông DiNanno nhấn mạnh rằng từ nay, Mỹ đã “có thể tự do tăng cường khả năng răn đe vì lợi ích của người dân Mỹ”, đồng thời Mỹ sẽ “hoàn tất các chương trình hiện đại hóa hạt nhân đang triển khai”.

Một lựa chọn được nêu ra là “mở rộng nguồn lực sẵn có” và “phát triển thêm các vũ khí hạt nhân tầm trung”. Thuật ngữ “vũ khí hạt nhân tầm trung” dùng để chỉ các loại vũ khí có tầm bắn ngắn mà Nga được cho là sở hữu số lượng lớn. Hiệp ước New START vốn chỉ đề cập đến các vũ khí có tầm bắn liên lục địa.

Một trong những thay đổi trước mắt của Mỹ sẽ tập trung vào hạm đội tàu ngầm lớp Ohio. 14 tàu ngầm lớp Ohio có 24 ống phóng tên lửa hạt nhân trên mỗi tàu. Để tuân thủ giới hạn số lượng vũ khí hạt nhân của hiệp ước New START, Hải quân Mỹ từng vô hiệu hóa 4 ống phóng trên mỗi tàu.

Hiệp ước New START từng giới hạn số lượng vũ khí hạt nhân chiến lược mà Mỹ và Nga được triển khai ở mức 1.550 đầu đạn mỗi bên.

Nay không còn bị hiệp ước ràng buộc, Mỹ đang kích hoạt các ống phóng này. Riêng bước đi đó cũng đủ để Mỹ bổ sung thêm hàng trăm đầu đạn hạt nhân.

Tung hỏa mù

Theo New York Times, các tuyên bố của ông DiNanno ở Geneva có khả năng nhằm mục đích gây sức ép khiến Nga và Trung Quốc ngồi vào bàn đàm phán.

Tuy nhiên, cũng không loại trừ khả năng Nga và Trung Quốc sẽ lựa chọn hướng đi mở rộng kho vũ khí của mình, thay vì đàm phán với Mỹ.

Đám mây hình nấm từ vụ thử bom nhiệt hạch do Mỹ tiến hành tại đảo san hô Enewetak ở Thái Bình Dương hồi năm 1952. Ảnh: Reuters.

Tại Geneva, ông DiNanno lần đầu giải thích về ý nghĩa của chỉ đạo mà Tổng thống Trump đưa ra hồi năm ngoái, khi đó, ông Trump yêu cầu Mỹ nối lại thử nghiệm hạt nhân “trên cơ sở ngang bằng”.

Ông DiNanno cho biết chính quyền Mỹ tin rằng Nga và Trung Quốc đều đã tiến hành những vụ thử hạt nhân quy mô rất nhỏ, không tạo ra sóng chấn động có thể phát hiện được. Chính việc không gây rung chuyển mặt đất khiến các thử nghiệm này gần như không thể bị phát hiện.

Việc Tổng thống Trump muốn Mỹ thử nghiệm hạt nhân “trên cơ sở ngang bằng” có thể hiểu là sự mở đường để Mỹ cũng tiến hành các thử nghiệm tương tự.

Ông DiNanno tuyên bố chính phủ Mỹ biết rằng Trung Quốc đã tiến hành các vụ thử hạt nhân quy mô nhỏ, cụ thể có một vụ thử đã diễn ra ngày 22/6/2020, gần cuối nhiệm kỳ đầu của ông Trump.

Tuy nhiên, mạng lưới giám sát toàn cầu chuyên theo dõi việc tuân thủ lệnh cấm thử nghiệm hạt nhân vốn đã cho biết họ không phát hiện bất kỳ vụ nổ nào trong ngày đó.

Các quan chức Mỹ cũng thừa nhận rằng trong 5 năm qua, giới tình báo Mỹ vẫn tranh luận gay gắt về việc liệu Trung Quốc có thực sự tiến hành các vụ thử hạt nhân quy mô nhỏ hay không. Dù vậy, tại Geneva, ông DiNanno tỏ ra rất chắc chắn.

“Những bình luận của DiNanno khiến tôi bất ngờ. Ông ấy không có bất kỳ sự dè dặt nào trước những thông tin khó xác định như vậy”, ông Terry C. Wallace, cựu giám đốc Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos (Mỹ), chuyên gia nghiên cứu lâu năm về chương trình thử nghiệm hạt nhân của Trung Quốc, đánh giá.

Cho đến nay, Trung Quốc cũng không thể hiện sự quan tâm đến việc đàm phán kiểm soát vũ khí hạt nhân. Hai chuyên gia hạt nhân từng làm việc cho chính phủ Mỹ - Franklin Miller và Eric Edelman - đều nhận định rằng Trung Quốc coi các cơ chế giám sát hạt nhân gần như hoạt động gián điệp.

Tại Geneva, ông DiNanno cho rằng Bắc Kinh đã sử dụng kỹ thuật “tách sóng” để che giấu các vụ thử. Đây là phương pháp mà các nhà thiết kế bom hạt nhân dùng để cô lập sóng xung kích của vụ nổ, khiến chúng không truyền ra vỏ Trái Đất. Cách làm thường là thực hiện vụ nổ nhỏ trong khoang kín có thành thép siêu cứng.

Mỹ hiểu rõ kỹ thuật này. Trong giai đoạn 1958 - 1961, các nhà nghiên cứu của Mỹ đã tiến hành hơn 40 vụ thử như vậy, khi ấy, Mỹ và Liên Xô cùng thống nhất tạm ngừng thử nổ hạt nhân.

Trong bài phát biểu, ông DiNanno cũng nhiều lần dùng cụm từ “trên cơ sở ngang bằng” mà Tổng thống Trump từng sử dụng, ngầm cho thấy rất có thể Mỹ sẽ tiến hành các thử nghiệm dạng này.

Những vụ thử hạt nhân quy mô lớn thường tạo ra sóng chấn động lan sâu vào vỏ Trái Đất rồi dội khắp toàn cầu, rất dễ bị phát hiện. Hiện nay, Mỹ, Nga và Trung Quốc đều đã đình chỉ các loại thử nghiệm như vậy, thể hiện sự tuân thủ Hiệp ước Cấm Thử Hạt nhân Toàn diện (CTBT), hay còn gọi là hiệp ước “không phát nổ”.

Dù vậy, nhiều chuyên gia tin rằng trên thế giới vẫn diễn ra các vụ thử hạt nhân quy mô rất nhỏ, không tạo ra sóng chấn động để có thể phát hiện được.

Tại Geneva, ông DiNanno nhấn mạnh Mỹ muốn “khôi phục hành vi có trách nhiệm trong thử nghiệm hạt nhân”, nhưng không nói rõ thế nào là “có trách nhiệm”. Chính điều này tạo nên sự mơ hồ.

Liệu Mỹ sẽ triển khai thêm vũ khí hạt nhân và cũng tiến hành các vụ thử quy mô nhỏ, hay Mỹ đang gây sức ép để khiến các cường quốc hạt nhân khác ngồi lại đàm phán?

Câu hỏi này hiện cũng khó đáp y như câu hỏi: Trên thế giới lâu nay có diễn ra các vụ thử hạt nhân quy mô rất nhỏ không? Câu trả lời là: Không ai biết.