Nước đi chiến thuật của Tổng thống Trump

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trước giới truyền thông tại căn cứ không quân Joint Base Andrews ở Maryland hôm 10/4. Ảnh: Reuters.

Sau khi đàm phán hòa bình đổ vỡ vào cuối tuần qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ áp đặt lệnh phong tỏa eo biển Hormuz. Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ cho biết sẽ chỉ ngăn chặn tàu thuyền tiếp cận các cảng của Iran.

Lawrence Anderson - chuyên gia từ Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam - cho rằng Iran hiện chỉ còn lại đòn bẩy duy nhất là kiểm soát eo biển Hormuz. Tehran được cho là thiệt hại nặng nề xét trên góc độ lực lượng vũ trang, kho máy bay không người lái và tên lửa, giới lãnh đạo chính trị và quân sự, cũng như chương trình làm giàu uranium.

Iran tuyên bố eo biển Hormuz là "khu vực nguy hiểm", khiến 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng vận chuyển qua nơi này bị đình trệ nghiêm trọng. Những tàu chở dầu cuối cùng đi qua eo biển trước khi chiến sự nổ ra dự kiến cập bến trong những ngày tới, nên khủng hoảng năng lượng toàn cầu có nguy cơ ngày càng trầm trọng.

Do đó, liệu việc ông Trump phong tỏa eo biển Hormuz có thực sự là bước đi chiến thuật khôn ngoan?

Loại bỏ quyền lực của Iran tại eo biển Hormuz

Nếu thực thi hiệu quả, lệnh phong tỏa sẽ giúp Mỹ giành lại thế chủ động từ Iran. Tehran sẽ bị tước bỏ quyền lực quyết định cho phép tàu nào đi qua, đặc biệt trong việc thu phí đổi lấy sự an toàn khi đi qua vùng biển thuộc chủ quyền Iran.

Ngoài ra, lệnh phong tỏa có thể ngăn chặn vũ khí và hàng viện trợ khác đến tay Iran bằng đường biển, đồng thời đảm bảo Tehran không thể thu lợi nhuận từ bên ngoài bằng dầu giá rẻ.

Đặc biệt, Mỹ cũng sẽ đảm bảo Trung Quốc không được hưởng lợi từ dòng chảy xuất khẩu năng lượng ổn định qua eo biển Hormuz. Bắc Kinh là quốc gia mua dầu đi qua eo biển lớn nhất (40%), đồng thời là nước nhập khẩu dầu từ Iran nhiều nhất.

Với quyền kiểm soát eo biển, Iran đang tìm cách kéo dài đàm phán, với hy vọng đẩy Mỹ vào thế nhượng bộ, như chấp nhận cho Tehran nối lại tham vọng hạt nhân và tái xây dựng các tài sản quân sự.

Tàu Jag Vasant chuyển khí hóa lỏng (LPG) sau khi đi qua eo biển Hormuz ở Mumbai, Ấn Độ hôm 1/4. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, ông Trump quyết tâm buộc Iran đồng ý với các điều khoản cứng rắn hoặc đối mặt với viễn cảnh tái giao tranh. Hải quân Mỹ đã triển khai hai tàu khu trục, máy bay không người lái và trực thăng để rà phá thủy lôi trong eo biển. Các quốc gia vùng Vịnh, cũng như Pháp và Anh, dự kiến tham gia vào chiến dịch rà phá thủy lôi. Mặc dù đe dọa, Iran hiện chưa tấn công các phương tiện này.

Tuy nhiên, chiến thuật của ông Trump cũng làm tăng nguy cơ xung đột.

Nhiều công ty bảo hiểm và hãng vận tải dầu khí lo ngại không dám đi qua eo biển Hormuz, mặc dù tương đối ít tàu bị trúng đạn và thiệt hại ở mức tối thiểu. Bất chấp nguồn vũ khí đang cạn kiệt, Iran vẫn có thể thách thức lệnh phong tỏa của Mỹ hoặc phát động đợt tấn công mới vào Israel hoặc các quốc gia vùng Vịnh.

Cũng có ý kiến cho rằng Iran sẽ đáp trả bằng việc chặn đứng eo biển Bab el-Mandeb - một tuyến đường thủy quan trọng khác. Bab el-Mandeb là cửa ngõ đến Biển Đỏ và kênh đào Suez, nối liền hoạt động vận chuyển hàng hóa giữa châu Á và châu Âu. Một số nguồn tin tiết lộ Saudi Arabia đang thúc giục Mỹ ngừng phong tỏa eo biển Hormuz vì lo ngại bị trả đũa ở Biển Đỏ.

Bên cạnh đó, hành động của Mỹ có thể vấp phải sự phản đối từ những quốc gia sẵn sàng trả phí hoặc muốn được coi là "thân thiện" với Iran, như Trung Quốc, Nga và Iraq. Ông Trump cũng đe dọa sẽ chặn các tàu trả phí cho Iran, vì điều này ngụ ý công nhận quyền của Iran với eo biển Hormuz. Hiện tại, chưa có thông tin liên quan tới việc Mỹ bắt giữ các tàu này, cũng như Washington có quyền hạn hợp pháp nào.

Việc thu phí và thực thi quyền lực với các tuyến đường thủy quốc tế vi phạm Công ước Luật Biển của Liên Hợp Quốc (UNCLOS). Không quốc gia nào có quyền hạn chế quyền đi lại, quyền quá cảnh, yêu cầu xin phép trước hoặc thu phí trên những tuyến đường thủy quốc tế.

Tấm biển về eo biển Hormuz ở một tòa nhà tại Tehran, Iran. Ảnh: WANA.

Chưa bên nào chiến thắng

Iran và Mỹ có những bất đồng không thể dung hòa. Tehran coi chương trình hạt nhân là lằn ranh không thể thương lượng, trong khi Mỹ coi chương trình hạt nhân là mối đe dọa hiện hữu. Vì vậy, ngay cả khi hai bên không đạp đổ hoàn toàn thỏa thuận ngừng bắn, xung đột là điều không thể tránh khỏi trừ khi một bên nhượng bộ.

Lệnh phong tỏa có thể đẩy Iran nhượng bộ nhiều hơn trong vấn đề hạt nhân. Trong vòng đàm phán cuối tuần qua, Iran đã sẵn sàng đình chỉ hoạt động hạt nhân trong tối đa 5 năm, như một đề xuất đối phó với thời hạn 20 năm do Mỹ yêu cầu. Trong một bài đăng trên X, Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi cho biết Tehran "chỉ còn cách vài cm" trước một thỏa thuận với Mỹ.

Một báo cáo của Reuters tiết lộ Mỹ và Iran có thể nối lại đàm phán hòa bình trong tuần này.

Về mặt quân sự, Mỹ có thể duy trì lệnh phong tỏa trong thời gian dài. Song về mặt chính trị, ông Trump không thể làm vậy do người dân ngày càng phản đối chiến sự và bầu cử giữa kỳ sắp tới.

Vậy cả hai bên đã đạt được gì? Với Iran, đó là một chiến thắng kiểu Pyrrhus, khi nước này vẫn trụ vững nhưng thiệt hại về quân sự lẫn kinh tế không thể đo đếm. Với Mỹ, họ thành công ngăn chặn tham vọng hạt nhân của Iran và tiêu diệt nhiều mục tiêu quân sự, song chưa đạt được kết quả chiến lược. Giới lãnh đạo Iran giờ đây ngày càng cứng rắn và quyết tâm trả thù.

Gần 7 tuần trôi qua, vẫn còn quá sớm để tuyên bố "chiến thắng" hay "thất bại" cho bất kỳ bên nào. Những chương cuối cùng của cuộc chiến này vẫn đang bỏ ngỏ. Trong khi đó, Mỹ có thể trên cơ Iran nhờ lệnh phong tỏa, nhưng luôn tồn tại khả năng đàm phán và xung đột sẽ song hành.