Nội bộ Iran rạn nứt?

Từ trái sang: Chánh án Tòa án tối cao Iran Gholam Hossein Mohseni Ejei, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ayatollah Alireza Arafi, một luật gia thành viên của Hội đồng Giám hộ, trong cuộc họp ngày 1/3. Ảnh: Press TV

Hôm 7/3, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian lên tiếng xin lỗi vì tấn công vào các quốc gia vùng Vịnh kể từ tuần trước. Vài giờ sau, trước lời chỉ trích gay gắt từ phe cứng rắn của Iran, ông Pezeshkian đưa ra tuyên bố khác, trong đó khẳng định Iran không tấn công “các nước láng giềng thân thiện” trong cuộc chiến này.

Lần này, không có lời xin lỗi nào xuất hiện. Các quốc gia vùng Vịnh đã báo cáo về các đợt không kích và đánh chặn trong ngày 8/3.

Theo New York Times, cuộc khẩu chiến này phản ánh sự chia rẽ trong nội bộ giới lãnh đạo Iran sau sự ra đi của Lãnh tụ tối cao Ayatollah Khamenei.

“Trong khi những người theo đường lối cứng rắn tìm cách trả thù cho ông Khamenei, những người theo chủ nghĩa thực dụng vẫn hy vọng vào nỗ lực ngoại giao giải quyết xung đột. Luôn luôn có các phe phái, ganh đua và cạnh tranh tại Iran”, Alex Vatanka - giám đốc Chương trình Iran tại Viện Trung Đông - nói.

Tuy nhiên, Ali Larijani - quan chức an ninh hàng đầu của Iran - đã có bài phát biểu trên truyền hình toàn quốc cuối ngày 7/3, kêu gọi sự đoàn kết và phủ nhận những mâu thuẫn trong giới lãnh đạo. Ông cũng nói Tổng thống Mỹ Donald Trump đang phải "trả giá".

Nội bộ Iran phân mảnh

Kể từ khi cuộc chiến bắt đầu hôm 28/2, Iran phóng hàng trăm tên lửa và máy bay không người lái vào các nước láng giềng Arab ở Vịnh Ba Tư, với lý do trả đũa các căn cứ quân sự của Mỹ tại đó. Tuy nhiên, đòn không kích cũng gây thiệt hại cho các địa điểm dân sự trên khắp Trung Đông, gồm sân bay và khách sạn.

Trong nỗ lực xoa dịu các quốc gia vùng Vịnh, ông Pezeshkian đã xin lỗi, “thay mặt Iran gửi đến các nước láng giềng bị ảnh hưởng” và cam kết ngừng bắn. Tuy nhiên, lời cam kết này kèm theo điều kiện: Các nước phải ngừng các đợt tấn công Iran xuất phát từ lãnh thổ của họ - một yêu cầu khó đáp ứng bởi Mỹ vẫn còn căn cứ ở đó.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: Tasnim

Ông Pezeshkian cũng cho biết quân đội Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã hành động độc lập trong suốt khủng hoảng. “Vì nhiều chỉ huy và lãnh đạo của chúng ta đã hy sinh, lực lượng vũ trang của chúng ta - khi không có chỉ huy nào hiện diện - đã hành động theo quyền hạn riêng của mình”, ông chia sẻ.

Lời xin lỗi nhanh chóng vấp phải sự phản đối từ những người theo đường lối cứng rắn trong IRGC và giới tinh hoa giáo sĩ, buộc ông Pezeshkian phải nhượng bộ một phần.

Gholam-Hossein Mohseni-Ejei - một thành viên của hội đồng chuyển tiếp - đã lên án tuyên bố của ông Pezeshkian song không nêu đích danh. Ông lập luận “địa lý của một số quốc gia trong khu vực đang nằm trong tay kẻ thù, dù là công khai hay bí mật”.

“Các đợt tấn công dữ dội vào những mục tiêu này sẽ tiếp tục”, Mohseni-Ejei - người đứng đầu hệ thống tư pháp thuộc phe cứng rắn - tuyên bố.

Một tòa nhà bị hư hại gần trụ sở Hải quân Mỹ ở Juffair, Bahrain. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, nhà lập pháp Hamid Rasai thậm chí còn thẳng thắn bày tỏ: "Ông Pezeshkian, lập trường của ông thiếu chuyên nghiệp, yếu kém và không thể chấp nhận được".

Ông Trump đã nhanh chóng nắm bắt lời xin lỗi của ông Pezeshkian. Ông cho rằng đó là bằng chứng chứng minh chiến dịch không kích của Mỹ và Israel đang buộc giới lãnh đạo Iran phải nhượng bộ. Dẫu vậy, ông Pezeshkian vẫn gọi yêu cầu đầu hàng vô điều kiện của ông Trump là "một giấc mơ mà kẻ thù của chúng ta sẽ mang theo xuống mồ".

Trong một tuyên bố riêng, quân đội Iran khẳng định nếu các hành động chống Iran tiếp diễn, tất cả căn cứ quân sự và lợi ích của Mỹ cùng Israel trên đất liền, trên biển và trên không trong khu vực sẽ là mục tiêu chính.

Các giáo sĩ Iran sốt ruột

Ông Pezeshkian đưa ra những nhận xét trong bối cảnh Tehran đối mặt với khoảng trống lãnh đạo. Theo Reuters, tất cả nhân vật cấp cao đều kiên định bảo vệ quốc gia, song rõ ràng có những bất đồng về chiến lược. Hiện không rõ ai thực sự đang giám sát phản ứng quân sự của Iran.

Trong hệ thống chính trị Iran, tổng thống được bầu cử, chính phủ và quốc hội đều dưới sự quản lý của một giáo chủ Hồi giáo (ayatollah) do giới giáo sĩ bổ nhiệm. Người này nắm giữ quyền lực tối cao với tư cách lãnh tụ tối cao và trực tiếp giám sát IRGC cùng nhiều cơ quan nhà nước khác.

Suốt 36 năm, ông Khamenei thường khéo léo tận dụng sự khác biệt giữa phe cứng rắn và ôn hòa trong hệ thống cầm quyền, đồng thời giữ quyền quyết định tối cao, cho phép họ bày tỏ bất đồng trong khuôn khổ. Một nguồn tin cấp cao cho biết Iran khó tìm được người thay thế ông Khamenei, mô tả cố lãnh đạo là chiến lược gia tài ba dẫn dắt Iran vượt qua nhiều thời kỳ khó khăn.

Người dân Iran dơ ảnh cố Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei tại Tehran hôm 6/3. Ảnh: WANA.

Trên cương vị tổng thống Iran, ông Pezeshkian nắm giữ một số quyền lực nhất định. Ông hiện là thành viên của một hội đồng ba người chịu trách nhiệm điều hành đất nước cho đến khi lãnh tụ tối cao mới được lựa chọn. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng các cơ quan an ninh quyền lực và vững mạnh của Iran có lẽ mới là bên nắm giữ tầm ảnh hưởng thật sự.

Trong khi hội đồng chật vật quản lý các vấn đề thời chiến cho 96 triệu dân, quân đội Iran - hiện dưới sự lãnh đạo của các thủ lĩnh lâm thời - phải tự quyết. Ngay cả Oman - một nước trung gian quan trọng có quan hệ mật thiết với Iran - cũng trúng tên lửa.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết các đòn tấn công không phải do chính phủ chỉ thị, và Tehran đã yêu cầu lực lượng vũ trang phải thận trọng trong lựa chọn mục tiêu, nhưng các đơn vị quân đội "độc lập và phần nào bị cô lập".

“Họ hành động dựa trên những chỉ thị chung đưa ra trước đó”, ông Araghchi nói.

Trước khi qua đời, ông Khamenei bắt đầu chuyển giao trách nhiệm cho Ali Larijani, một trong những quan chức an ninh hàng đầu. Theo Reuters, những đợt oanh tạc không ngừng nghỉ của Mỹ và Israel đã thúc đẩy IRGC nắm giữ vai trò lớn hơn.

Iran thiết lập cơ chế hoạt động mà không cần người kế nhiệm thường trực ngay lập tức. IRGC sẽ đảm bảo không có khoảng trống nhân sự nào gián đoạn các hoạt động. Họ cũng đóng vai trò quyết định trong mọi lựa chọn người kế nhiệm nào và định hướng chính sách rộng hơn, ông Vatanka giải thích.

Một số giáo sĩ nổi tiếng đang kêu gọi nhanh chóng bầu ra lãnh tụ tối cao mới, với nhiều đồn đoán Iran sẽ công bố quyết định bổ nhiệm vào ngày 8/3. Người kế nhiệm ông Ayatollah Khamenei vẫn chưa được công bố, song con trai Mojtaba Khamenei được xem là ứng cử viên hàng đầu. Tuy nhiên, ông Mojtaba Khamenei chưa có nhiều cơ hội thể hiện tài năng, cấp bậc thấp hơn hầu hết giáo chủ cấp cao, đồng thời bất hòa với phe ôn hòa.

Các ứng viên tiềm năng khác có thể gặp khó khăn trong việc duy trì sự phục tùng tuyệt đối từ IRGC. "Thời chiến thường làm rõ cấu trúc quyền lực. Trong trường hợp này, tiếng nói quyết định không phải từ giới lãnh đạo dân sự, mà là của IRGC", ông Vatanka kết luận.