'Nhỏ mà có võ', Iran yếu thế nhưng ra đòn cực hiểm

Sau khi Mỹ và Israel tấn công phủ đầu Iran, Tehran đã tìm ra cách trả đũa bằng cách bóp nghẹt một trong những tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới.

Nước này không ngần ngại đe dọa giao thông hàng hải qua eo biển Hormuz, tấn công các tàu chở dầu và rải thủy lôi dọc eo biển. Iran thể hiện rõ ý định dùng mọi lợi thế nắm trong tay để làm suy yếu ý chí duy trì cuộc chiến của Mỹ.

Các chiến thuật của Iran buộc Mỹ phải chuẩn bị lực lượng hộ tống hải quân cho giao thông hàng hải qua eo biển và lên kế hoạch rà phá thủy lôi. Tổng thống Mỹ Donald Trump thậm chí còn kêu gọi các nước, trong đó có cả đối thủ Trung Quốc, điều quân tới để khai thông eo biển.

Giới phân tích nhận định Iran đang chứng minh rằng ngay cả khi bị tổn hại, Tehran vẫn gây áp lực lớn về mặt kinh tế lẫn quân sự cho Mỹ. Chiến thuật này làm phức tạp thêm tính toán của ông Trump về cách thức và thời điểm kết thúc xung đột, cũng như cách thức đối phó với một Iran hậu giao tranh.

“Cuộc chiến này không chỉ xoay quanh những gì xảy ra ở hiện tại, mà còn tái thiết lập khả năng răn đe của Iran cho cuộc chiến tiếp theo”, Caitlin Talmadge - giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts - cho biết.

Mỹ không thể ngăn Iran hoàn toàn

Vị trí địa lý của eo biển Hormuz rất phù hợp với kịch bản chiến tranh bất đối xứng của Iran. Là tuyến đường xuất khẩu chính từ Vịnh Ba Tư, eo biển này rộng 48 km ở điểm hẹp nhất và chạy dọc biên giới phía nam Iran. Iran có thể kết hợp nhiều chiến thuật để ngăn chặn giao thông trong eo biển, sử dụng tàu nhỏ và tàu ngầm, phương tiện thủy không người lái, thủy lôi và khả năng bắn từ đất liền.

Trong nhiều thập niên, giới hoạch định quân sự Mỹ đã chuẩn bị cho khả năng Iran phong tỏa eo biển. Lực lượng Houthi, nhóm người Yemen do Iran hậu thuẫn, đã sử dụng tên lửa và máy bay không người lái làm gián đoạn hoạt động thương mại hàng hải ở Biển Đỏ sau khi Israel bắt đầu cuộc chiến ở Dải Gaza. Chiến dịch quân sự tốn kém ngăn chặn Houthi của Mỹ là điềm báo về thách thức trong việc bảo đảm an ninh các tuyến đường thủy ở Trung Đông.

Các thủy thủ Hải quân Mỹ kéo dây trong quá trình tiếp nhiên liệu trên boong tàu sân bay lớp Nimitz USS Abraham Lincoln hôm 10/3. Ảnh: US Navy.

“Eo biển Hormuz là một thách thức, gần như không thể giải quyết chỉ bằng các biện pháp quân sự”, S. Clinton Hinote - cựu chiến lược gia không quân cấp cao ở Trung Đông trong những năm 2000 - chia sẻ.

Vào thời điểm đó, tướng Hinote được yêu cầu nghiên cứu các phương án quân sự đối phó với Tehran, bao gồm cả kịch bản Iran tấn công tàu thuyền trong eo biển. Nhóm của ông kết luận dù Mỹ có thể dùng các cảm biến tiên tiến và tấn công chính xác để giảm thiểu tác động, họ không thể ngăn chặn Iran hoàn toàn. Các tuyến đường vận chuyển quá hẹp, còn tàu thuyền quá dễ bị tổn thương trước hoạt động phối hợp giữa tên lửa và tàu cỡ nhỏ.

Ông nói biện pháp quân sự duy nhất đảm bảo tuyến đường thủy này luôn thông suốt là kiểm soát vùng lãnh thổ Iran giáp với eo biển này. “Để chiếm được bờ biển cần lượng lớn lực lượng mặt đất. Nếu không làm được điều đó, giải pháp lâu dài duy nhất là giải pháp ngoại giao”, ông nói.

Ở thời điểm hiện tại, Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cho biết Hải quân Mỹ chưa sẵn sàng cho nhiệm vụ hộ tống tàu chở dầu. Ông nói thêm “tất cả nguồn lực quân sự hiện tập trung vào phá hủy” các nguồn lực quân sự và khả năng sản xuất vũ khí của Iran trong tương lai.

Theo một quan chức, trước mọi chiến dịch hộ tống, Mỹ cần ít nhất thêm vài ngày không kích khí tài quân sự Iran, như tàu ​​rải thủy lôi, hải quân chính quy Iran, tàu cao tốc của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, tên lửa tầm ngắn và tên lửa di động cùng bệ phóng. Tuy nhiên, người này cho biết ngay cả sau đó, Mỹ khó thuyết phục các công ty vận tải biển nối lại hoạt động nếu Tehran tiếp tục đe dọa bắn tàu thương mại.

Iran đã lên kế hoạch tỉ mỉ

Chiến lược của Iran cho thấy dấu hiệu của sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

Trong nhiều năm, giới phân tích quân sự gần như đồng thuận Tehran sẽ không đóng cửa eo biển vì cần xuất khẩu dầu. Tuy nhiên, trong những ngày gần đây, nước này vẫn bốc dỡ dầu và xuất khẩu qua eo biển. Theo Lloyd's List Intelligence, kể từ ngày 1/3, ít nhất 10 tàu chở dầu và tàu chở khí đốt đã rời nước này và đi qua eo biển. Tất cả đều chất đầy hàng, theo nhà phân tích Tomer Raanan.

“Iran vẫn đang vận chuyển dầu khí ra thị trường thông qua eo biển Hormuz”, ông nói.

Một tàu ở eo biển Hormuz, nhìn từ Musandam, Oman hôm 2/3. Ảnh: Reuters.

Hơn 80% lượng dầu khí xuất khẩu qua eo biển này hướng đến châu Á, đe dọa gây cú sốc nguồn cung nghiêm trọng cho nhiều quốc gia trong khu vực. Khách hàng quan trọng nhất của Iran, Trung Quốc, đã tự bảo vệ mình trước xung đột bằng cách tăng lượng dự trữ dầu. Trung Quốc đã nhập khẩu lượng dầu nhiều hơn 15,8% trong tháng 1 và tháng 2 so với cùng kỳ năm 2025. Theo Kpler, kho dự trữ chiến lược của Trung Quốc chứa khoảng 1,2 tỷ thùng dầu, tương đương với lượng dầu thô nhập khẩu bằng đường biển trong khoảng 115 ngày.

Trong khi đó, Mỹ và Israel đang kiểm soát không phận của Iran. Có khả năng họ sẽ gây áp lực buộc Tehran ngừng đe dọa hoạt động vận chuyển hàng hải và tìm kiếm thỏa thuận ngừng bắn. Ông Trump dự đoán giá dầu “sẽ giảm nhanh chóng khi mối đe dọa hạt nhân Iran chấm dứt”, lập luận giá năng lượng cao là “cái giá rất nhỏ cho sự an toàn và hòa bình của Mỹ và thế giới”.

Việc Iran rải thủy lôi ở eo biển gây thêm một rủi ro khác. Chiến dịch rà phá thủy lôi kéo dài nhiều tuần ở eo biển Hormuz có thể rất tốn kém và nguy hiểm. Nhiệm vụ này cũng đặt các thủy thủ Mỹ vào tình thế nguy hiểm trực tiếp.

Eo biển Hormuz từng là điểm nóng trong quá khứ.

Những năm 1980, CIA đánh giá Iran sẽ tránh rải thủy lôi ở eo biển Hormuz vì lo ngại tàu của chính nước này hoặc tàu chiến Mỹ va phải. Tuy nhiên, Iran đã rải từ Vịnh Ba Tư qua eo biển Hormuz đến vùng biển gần cảng Fujairah ở UAE, cũng như các tuyến đường tiếp cận Bahrain, nơi đặt một căn cứ của Hải quân Mỹ.

Kuwait, đồng minh của Iraq, cuối cùng yêu cầu Mỹ và Liên Xô hộ tống các tàu chở dầu. Trong chuyến hộ tống đoàn tàu đầu tiên của Mỹ vào tháng 7/1987, siêu tàu chở dầu SS Bridgeton trúng thủy lôi, bị thủng một lỗ ở phía trước thân tàu. Nước tràn vào bốn trong số 27 container rỗng của tàu, may mắn không có thương vong.

Tới tháng 4/1988, tàu USS Samuel B. Roberts suýt chìm ở Vịnh Ba Tư sau bị thủng thân tàu. Cả tàu Bridgeton và Roberts đều trúng thủy lôi gần đảo Farsi, nơi đặt căn cứ hải quân của IRGC.

Chuyên gia cho rằng tình hình hiện tại đã khác. Rosemary Kelanic, giám đốc tại Defense Priorities, cho rằng các công ty tàu biển hiện thận trọng hơn. Trong khi đó, Iran cũng nguy hiểm hơn so với những năm 1980.

Với chính sách đối ngoại của Mỹ, một trong những tổn thất lớn nhất sau khủng hoảng eo biển Hormuz có thể là sức mạnh liên minh với các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia và UAE. Hậu quả địa chính trị có thể thúc đẩy vùng Vịnh xây dựng lại quan hệ với Iran ngay cả khi Tehran vẫn đối đầu với Washington.

“Một số đồng minh vùng Vịnh cần một thỏa thuận lâu dài hơn tại eo biển Hormuz”, Brian Katulis - chuyên gia cao cấp tại Viện Trung Đông - cho biết. Ông dự đoán các quốc gia sẽ tìm cách giảm phụ thuộc vào chiếc ô an ninh của Mỹ tại eo biển Hormuz, bởi “quốc gia này có sức mạnh quân sự khổng lồ song đôi khi thiếu sự tập trung chiến lược và độ tin cậy”.