Nguy cơ gãy xương vì căn bệnh nhiều người chủ quan

Phụ nữ có mức độ loãng xương cao hơn nam giới. Ảnh: Shutterstock.

Tại Hội nghị Khoa học Kỹ thuật lần thứ 42 do Đại học Y Dược TP.HCM tổ chức ngày 27/3, GS Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Trung tâm Công nghệ Y tế UTS, Đại học Công nghệ Sydney (Australia), dẫn dữ liệu nghiên cứu cho thấy khoảng 50% phụ nữ và 30% nam giới có nguy cơ bị gãy xương trong suốt cuộc đời.

Khi biến cố này xảy ra, nguy cơ tử vong tăng gấp đôi, riêng ở nam giới có thể tăng gấp ba lần.

Những con số này cho thấy loãng xương không đơn thuần là tình trạng “xương yếu” mà là một bệnh lý có hệ lụy nghiêm trọng, đặc biệt trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa nhanh.

Loãng xương không còn là “bệnh của tuổi già”

Theo GS Tuấn, trong khoảng 15 năm qua, cách tiếp cận loãng xương đã thay đổi đáng kể. Đây không chỉ là sự suy giảm mật độ xương mà còn liên quan đến thoái hóa cấu trúc vi mô, khiến xương trở nên giòn và dễ gãy.

"Gãy xương vì vậy được xem là biến cố lâm sàng trung tâm, tương tự nhồi máu cơ tim trong bệnh tim mạch", GS Tuấn nói.

Theo tiêu chuẩn quốc tế, loãng xương được chẩn đoán khi chỉ số T-score ≤ -2,5. Những trường hợp chưa đạt ngưỡng này nhưng mật độ xương thấp được xếp vào nhóm “thiếu xương”, tiềm ẩn nguy cơ tiến triển bệnh.

Tại Việt Nam, nghiên cứu trên hơn 4.200 người ở TP.HCM ghi nhận khoảng 30% phụ nữ và 13% nam giới bị loãng xương, tỷ lệ tương đương các nước phương Tây. Điều này cho thấy gánh nặng bệnh lý không nhỏ, đặc biệt trong bối cảnh dân số đang già hóa nhanh.

Các phân tích dịch tễ cho thấy khoảng 50% phụ nữ và 30% nam giới trên 50 tuổi sẽ bị gãy xương nếu sống đến tuổi thọ trung bình. Trong đó, gãy cổ xương đùi là biến cố nghiêm trọng nhất, với nguy cơ trọn đời khoảng 12% ở nữ và 5% ở nam.

Đáng lo ngại, tỷ lệ tử vong sau gãy xương rất cao. Khoảng 30% phụ nữ và 35% nam giới tử vong trong vòng 12 tháng sau gãy cổ xương đùi. Trung bình, cứ 5 bệnh nhân thì có 1 người tử vong trong năm đầu, 30% bị tàn tật lâu dài, 40% gặp khó khăn trong đi lại và tới 80% phải phụ thuộc vào người khác trong sinh hoạt hàng ngày.

"Nguyên nhân chủ yếu của gãy xương đùi là ngã, chiếm tới 95% trường hợp. Tuy nhiên, yếu tố này thường chưa được chú trọng đúng mức trong các chương trình dự phòng", GS Tuấn nhấn mạnh.

Loãng xương xảy ra khi mật độ xương giảm, khiến xương giòn và dễ gãy hơn. Ảnh: BoneHealthAndOsteoporosis.org.

Một trong những điểm mới trong nghiên cứu loãng xương là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để dự báo nguy cơ gãy xương từ sớm.

Theo GS Tuấn, loãng xương là bệnh đa yếu tố, trong đó di truyền đóng vai trò quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy khoảng 80% sự khác biệt về mật độ xương giữa các cá thể liên quan đến yếu tố di truyền.

Đến nay, các nhà khoa học đã xác định khoảng 71 biến thể gene liên quan nguy cơ gãy xương. Tuy nhiên, mỗi biến thể chỉ đóng góp một phần nhỏ, do đó cần có phương pháp tổng hợp để đánh giá chính xác hơn.

Từ đó, khái niệm “chữ ký gene” (polygenic risk score) ra đời. Công nghệ này sử dụng AI để tích hợp hàng chục biến thể gene, giúp dự báo nguy cơ gãy xương ở từng cá thể ngay từ sớm, trước khi bệnh biểu hiện rõ ràng.

Không dừng lại ở yếu tố di truyền, các mô hình hiện đại còn kết hợp dữ liệu lâm sàng và môi trường để dự báo nguy cơ gãy xương trong 5-10 năm. Những yếu tố quan trọng bao gồm mật độ xương thấp, tuổi cao, tiền sử gãy xương, ngã, sử dụng corticoid, hút thuốc và cân nặng thấp.

GS Tuấn nhấn mạnh mật độ xương chỉ phản ánh một phần nguy cơ. Các công cụ như B-Check cho phép đánh giá toàn diện hơn, từ “tuổi xương”, tốc độ mất xương đến xác suất gãy xương trong tương lai. Gần đây, hệ thống còn tích hợp AI, cho phép nhập dữ liệu bằng giọng nói và đưa ra kết quả nhanh chóng, hỗ trợ bác sĩ trong thực hành.

Hướng đi trong bối cảnh già hóa dân số

Trong điều trị loãng xương, bisphosphonates vẫn là lựa chọn nền tảng. Bên cạnh đó, các thuốc mới như denosumab cho thấy hiệu quả giảm nguy cơ gãy xương lên tới 68%.

Một bước tiến đáng chú ý khác là romosozumab, loại thuốc vừa kích thích tạo xương, vừa ức chế hủy xương. Tuy nhiên, chi phí cao khiến phương pháp này chưa được tiếp cận rộng rãi tại Việt Nam.

GS Tuấn cho hay thực tế đáng lưu ý, hơn 50% ca gãy xương xảy ra ở những người không được chẩn đoán loãng xương theo tiêu chuẩn hiện hành. Cụ thể, 55% ở nữ và 74% ở nam. Điều này tạo nên nghịch lý phòng ngừa, khi nếu chỉ tập trung vào nhóm nguy cơ cao, nhiều trường hợp vẫn bị bỏ sót.

Do đó, GS Tuấn cho rằng cần chuyển sang chiến lược tiếp cận cộng đồng. Những biện pháp đơn giản như cải thiện dinh dưỡng, tăng vận động, bổ sung canxi và vitamin D, phòng tránh ngã có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ gãy xương.

Các nghiên cứu dài hạn cho thấy chỉ cần tăng nhẹ mật độ xương trung bình trong dân số cũng có thể kéo giảm rõ rệt tỷ lệ loãng xương và gãy xương.

Phát biểu tại hội nghị, PGS.TS Ngô Quốc Đạt, Hiệu trưởng Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết y học toàn cầu đang chuyển mình mạnh mẽ nhờ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, y học chính xác và công nghệ sinh học.

PGS.TS Ngô Quốc Đạt phát biểu tại hội nghị. Ảnh: BTC.

Tuy nhiên, ngành y cũng đối mặt với nhiều thách thức như già hóa dân số, gia tăng bệnh mạn tính, dịch bệnh mới nổi và tác động của biến đổi khí hậu.

"Hệ thống y tế cần hướng đến mô hình toàn diện, công bằng và bền vững, trong đó nghiên cứu khoa học gắn với ba trụ cột ESG gồm môi trường, xã hội và quản trị", PGS Đạt chia sẻ.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa nhanh, loãng xương được dự báo sẽ tiếp tục là gánh nặng lớn. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của AI và y học cá thể hóa, việc phát hiện sớm và kiểm soát bệnh đang trở nên khả thi hơn bao giờ hết.